Het gevoel en het verstand

Het was een gebeurtenis van betekenis dat minister Hoogervorst het onlangs onbegrijpelijk noemde dat zo veel homeopathische artsen hun patien een flesje water durven voor te schrijven als geneesmiddel....

Marcel van Dam

Het gezonde verstand: het is een makkelijk te hanteren begrip dat moeilijk is in te bedden. Het rationalisme als filosofisch of wereldbeschouwelijk systeem ziet de rede en de wetenschap als het enige instrument om tot verwerving van kennis en geluk te komen. Dus is de rede ook het toetsingskader voor het geloof. Volgens de rationalisten zou de wetenschap de rol van de religie als richtsnoer voor het handelen moeten overnemen. Maar uiteindelijk hanteert ook de rede een aantal 'geloofswaarheden' die er volgens de grote wiskundige G toe leiden dat zelfs de wiskunde in eigen staart bijt. Kortom:

het blijft behelpen.

Toch is de rede als richtsnoer voor het menselijk handelen de basis van de wetenschappelijke methode en moet ook het politieke handelen aan de rede worden getoetst. Redeneren en argumenteren zijn bij uitstek rationele bezigheden, in tegenstelling tot geloven en voelen. Geloven en voelen hebben geen bewijs nodig, het gevoel en het geloof hebben aan zichzelf genoeg.

Het gevoel en het verstand:

twee vaak tegengestelde drijfveren, zelfs in de inborst van ieder individu. Het gevoel, gesitueerd in dat deel van de hersenen dat we al van vroeg in de evolutie met ons meedragen en de rede, gesitueerd in de pas laat aangegroeide cortex. Daarom wordt de rede gezien als de bron van de vooruitgang en het gevoel als een residu van voormenselijke evolutie. Gevoelens als liefde, wraak, jaloezie, xenofobie et cetera: iedereen heeft ze, maar de mate waarin ze het gedrag sturen verschilt van persoon tot persoon.

Je zou kunnen zeggen dat het rationalisme de meest verbreide en meest duurzame ideologie van het Westen is geworden, een beredeneerd geheel van onderling samenhangende ideeover mens en maatschappij. De logica verbindt de mensheid op een overtuigende manier.

Daarom is de rede ook een veel beter instrument om de samenleving te besturen dan het gevoel. Als een van je kinderen wordt vermoord ben jij niet de aangewezen figuur om de dader te veroordelen. Want het gevoel overheerst dan het verstand. Daarom hebben we rechters ingehuurd om op afstand, gebaseerd op rationele afwegingen, een oordeel te vellen. Gevoelens kennen geen afwegingen, redeneringen wel.

Zou het kunnen zijn dat het rationalisme ook door de ontideologisering is getroffen? Per slot van rekening zijn alle grote ideologieversplinterd onder de individualisering en is hun invloed navenant verminderd. Mensen maken zelf wel uit wat goed voor ze is. Als ook het rationalisme aan betekenis heeft ingeboet als toetsingskader voor het gedrag zou dat betekenen dat in de strijd tussen gevoel en verstand het gevoel aan de winnende hand is.

Er is veel dat daar op wijst. Het 'persoonlijke' wordt steeds belangrijker in onderlinge verhoudingen. Gevoelens zijn steeds vaker 'feiten' waarmee rekening moet worden gehouden. Als zich een emotionele gebeurtenis heeft voorgedaan ontwikkelt die zich mede onder invloed van de media niet zelden tot een massale uiting van individuele gevoelens van verdriet of mededogen. De 'hype' is een verzameling van gedeelde gevoelens die de maximumsnelheid heeft overschreden.

Internet speelt bij de onderwerpingvan het verstand aan het gevoel een leidende rol. Voor de uiting van veel, ook primitieve gevoelens, biedt internet een prachtige, anonieme mogelijkheid. Emotionele scheldpartijen en bedreigingen tegen iedereen en over alles zijn niet van de lucht. De mooiste gevoelens worden afgewisseld door de lelijkste. De technologie heeft de onderbuik mondig gemaakt.

Omdat besturen toch een kwestie van verstand blijft zou de politiek moeten proberen een al te grote invloed van ad hoc gevoelens op het dagelijks leven in te dammen. Maar het tegendeel is het geval. Iedere gebeurtenis die sterke gevoelens oproept is een agendapunt voor het vragenuurtje. Als het even kan wordt op iedere golf van emotie meegevaren. Het uit de hand lopen van de discussie over de allochtonen en de islam is daar een goed voorbeeld van. We zouden veel meer politici moeten hebben als Hoogervorst. Niet omdat hij betere opvattingen heeft, maar omdat hij duidelijk kan maken hoe hij tot die opvatting gekomen is. Waardoor het voor iedereen mogelijk wordt rationeel mee te redeneren. En scheldpartijen en bedreigingen overbodig worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden