Het gevaar van de Europese dogma's

De Verenigde Staten geloven niet dat de dreiging van terrorisme met verdragen valt te bestrijden. Europa wil nu juist alles met verdragen regelen....

De Verenigde Staten en Europa zijn sinds 11 september verbonden in onwrikbare solidariteit. Maar onder de oppervlakte doen de middelpuntvliedende krachten die sinds het einde van de Koude Oorlog sterker zijn geworden, hun werk. De VS lieten de NAVO in Afghanistan links liggen. Maar ook in de diplomatieke strijd tegen terreur ligt Europese marginalisering op de loer. Als de dreiging uitgaat van nietsontziende terroristen of terreurstaten, kan Europa dan nog vasthouden aan zijn 'blinde multilateralisme', de gedachte dat de wereld zich laat ordenen per verdragstekst?

De Amerikaanse president George Bush was volgens zijn ambassadeur bij de NAVO, Nicolas Burns, 'diep geroerd' toen hij op 12 september, een dag na de aanslagen in New York en Washington, werd gewekt met het nieuws dat de NAVO de fameuze wederzijdse bijstandsclausule (Art. V) in werking had gesteld. Maar toen de president eenmaal goed wakker was, zo kan achteraf worden vastgesteld, gaf hij er de voorkeur aan de Amerikaanse zelfverdedigingsactie in Afghanistan in eigen handen te houden.

Bij de Amerikanen zaten de wonden van Kosovo - de eindeloze discussies over doelen, het geringe Europese vermogen bij te dragen aan moderne oorlogvoering - diep. Bovendien leefde ook in Washington het besef dat het NAVO-besluit puur symbolisch was. 'Men was op 11 september echt niet tot meer bereid', bevestigde oud-NAVO-ambassadeur Biegman onlangs.

Dat de Amerikaanse inschatting van de bondgenoten juist was, bleek uit de in Europa breed gedeelde twijfel over de 'rechtmatigheid' van de bombardementen - en uit het nieuws vorige week dat Nederland alleen foto-schietende

F-16's ter beschikking wilde stellen.

Europa likt zijn wonden. 'We zijn in eenzelfde staat van vernedering als na de Suez-crisis', zegt de Franse buitenlandkenner Dominique Moïsi, verwijzend naar de crisis uit 1956 die het einde betekende van de Frans-Britse pretenties om buiten Europa zonder Amerikaanse steun op te treden.

De Wall Street Journal Europe vatte de rolverdeling bij internationale conflicten bondig samen: zolang Europa militair niets voorstelt, is Amerika de baas in de keuken. En als de VS klaar zijn in de keuken, mogen de Europeanen de troep opruimen en de afwas doen. Zoals eerder op de Balkan en nu in Afghanistan.

Maar als Europa militair buitenspel staat, hoe zit het dan met de lange strijd tegen terrorisme die president Bush in het vooruitzicht heeft gesteld? Hierin wordt de eensgezindheid op den duur door meer bedreigd dan alleen een meningsverschil over de doodstraf. Namelijk door botsende visies op de wereld.

Europese landen hebben in de vorige eeuw hun bloeddorstige instincten overwonnen door een deel van hun soevereiniteit af te staan aan een hogere macht, nu de EU. Die ervaring willen ze herhalen op mondiaal niveau: mondiale problemen vragen om gezamenlijke oplossingen, om inbedding in structuren, beperking van de eigen bewegingsvrijheid. Europa heeft een verdragsmatig, holistisch wereldbeeld, dat ondanks Adolf Hitler uitgaat van de kneedbaarheid van de mensheid. Spinoza en Erasmus regeren, Machiavelli is dood.

Naar buiten levert dat verlicht neo-kolonialisme op - zoals de door premier Blair bepleite 'hernieuwde betrokkenheid' bij de wereld - zonder de middelen om de nieuwe, betere wereld af te dwingen. Goede bedoelingen, zoals de bemoeienis met het Midden-Oosten, blijven vaak steken in politiek correcte megafoondiplomatie.

Waar Europeanen zich als bakermat van de beschaving zien, zijn Amerikanen de trotse hoeders van 's werelds eerste moderne democratie. Een land dat zich pas na 150 jaar met de buitenwereld ging bemoeien. Incidenteel, en uit noodzaak. Overtuigd dat in een roerige wereld de eigen waarden en wetten het enige kompas zijn om de ingezetenen in vrijheid hun geluk te laten nastreven.

Waar de rust werd verstoord, intervenieerde Amerika in de wereld. Maar het land bleef wars van de idee dat onderwerping aan internationale wetten heilzaam kan zijn - en wars van de Europees-koloniale erfenis, het geloof in de maakbaarheid van de wereld. Als de VS democratie ten voorbeeld stellen aan landen waar politiek geweld en corruptie schering en inslag zijn, roept dat vaak een storm van protest op.

Deze fundamentele verschillen leiden tot Amerikaans-Europese conflicten over de ordening van de wereld. Het is paradoxaal dat het land dat ná de Tweede Wereldoorlog zelf de grote internationale organisaties en verdragen leven inblies, nu schampert over verdragen waar Europa zijn hoop op heeft gevestigd. Het wordt wel eens vergeten dat de Amerikanen hun multilaterale wereldorde schiepen tijdens de Koude Oorlog, een tijd van hoge nood en uitzonderlijke verplichtingen (zoals in de NAVO). De laatste tien jaar zijn de VS weer gaan twijfelen.

Dat geldt zeker voor de bestrijding van nieuwe dreigingen: apocalyptisch terrorisme en de verspreiding van massavernietigingswapens en rakettechnologie. Deze vormen, voor het eerst sinds de nucleaire dreiging na 1950 een directe bedreiging van het Amerikaanse grondgebied.

Volgens Kori Schake van de National Defense University in Washington zijn Amerikanen het geloof kwijtgeraakt dat deze dreigingen met verdragen te bestrijden zijn. Zij wijt dat vooral aan de ervaringen met Irak. Bagdad is er de afgelopen tien jaar in geslaagd de verificatie van het VN-sanctieregime te ondergraven en het eigen biologische wapenprogramma voort te zetten. Wat doen grote aantallen landen die een verdrag tekenenen ertoe, als het handjevol landen waar het om gaat niet tekenen of zich niet aan de spelregels houden?

De Amerikaanse onderminister voor wapenbeheersing, John Bolton, veegde onlangs de vloer aan met het protocol bij het Biologische Wapenverdrag. Achter de schermen, zei Bolton, geven landen toe dat het protocol 'gemankeerd' is, maar 'beter dan niets'. 'Wat heeft het voor zin', vroeg hij, 'om protocol op protocol te stapelen als we weten dat schurkenstaten bereid zijn de geboden uit het Biowapenverdrag te schenden?'

Bolton, tot vorig jaar verbonden aan de conservatieve denktank American Enterprise Institute, belichaamt de kloof tussen de Europese multilateralisten en de 'Amerikanisten'. Hij vreest dat de 'mondiale agenda', die elk probleem per verdrag wil oplossen, de 'grondwettelijke autonomie' en de 'soevereiniteit van het volk' van de VS zal inperken. En deze dreiging komt van dicht bij huis: 'De Europese Unie', aldus Bolton, 'heeft de Derde Wereld vervangen als belangrijkste pleitbezorger van globalistisch beleid.'

Waar Amerikanen geloven dat alleen de democratische instellingen van een land de vrijheid van de burger kunnen bewaken, maar volgens Europeanen alleen de inperking van die nationale soevereiniteit redding biedt, is sprake van een ideologisch conflict.

Die indruk wordt bevestigd door het feit dat beide zijden doof zijn voor elkaars argumenten. Zo lijken veel Europeanen te geloven dat alleen al de term 'Amerikaans unilateralisme' hen ontslaat van de verplichting de doelmatigheid van elk verdrag te wegen in hun steun ervoor. Van de klimaatafspraken in het Kyoto-protocol verwacht bijvoorbeeld niemand dat zij uitvoerbaar zijn. Maar dat weerhoudt Europese politici er niet van hoog van de toren te blazen in hun afwijzing van Amerikaanse bezwaren.

Wat heeft dit botsende wereldbeeld tussen Amerika en Europa te maken met de strijd tegen terrorisme? Volgens de Franse veiligheidsexpert François Heisbourg alles. Genoeg conflictstof in ieder geval voor barsten in het gezamenlijke front. Heisbourg vreest dat de Amerikaanse benadering van die strijd, met gebruik van wisselende coalities, de steun voor de campagne zal ondergraven. 'Minister Rumsfeld mag gelijk hebben met zijn opmerking dat ''de missie de coalitie definieert'', maar op termijn telt het belang van een breed politiek draagvlak. Als de VS de coalitie in stand willen houden, zullen ze een multilaterale benadering nodig hebben - en tot dusver heb ik daar heel weinig van gezien.'

Heisbourg is ook bang voor te veel concessies aan machtspolitieke overwegingen. 'Het is cruciaal dat we in deze strijd trouw blijven aan onze eigen principes en de mensenrechten. Anders zal de publieke steun voor de campagne niet lang standhouden.'

Een andere bron van conflictstof is de eenwording van Europa. Europa groeit in kracht, maar heeft de juiste mix van machtsinstrumenten nog niet gevonden. Het is in een humanitaire en economisch opzicht een reus, maar een militaire dwerg. Europese politici komen heel langzaam tot de ontdekking dat ze daarmee de wereld niet kunnen veranderen. Vandaar hun frustratie met Amerika, dat in zijn mondiale beleid weinig ruimte geeft aan Europa's 'nieuwe oplossingen'.

Europa neigt sinds het einde van de Koude Oorlog naar het ontwikkelen van een eigen stem in de wereld. Nu de spoken uit het verleden zijn overwonnen en de Russische dreiging weg is, emancipeert Europa zich logischerwijs van de afhankelijkheid van Amerika. Dat levert herkenbare familietaferelen op: de bevlogen adolescent keert zich tegen de ouderwetse vader, die op zijn beurt in herinnering brengt wie het zakgeld betaalt.

Raakt Europa door zijn militaire en politieke voorkeuren geïsoleerd in de mondiale strijd tegen terrorisme? Daarvoor zijn de gedeelde waarden met Amerika te sterk. En bovendien ontbreekt het Amerika aan alternatieven voor de Europese bondgenoten.

Toch zullen de Europese elites hun zorgvuldig gekoesterde dogma's opnieuw moeten bezien als ze hun continent niet buitenspel willen zetten. Europa kan alleen effectief verzet bieden tegen Amerikaanse afwijzingen van internationale verdragen als het tegelijk bereid is tot kritisch zelfonderzoek. Gaat het aan de VS als 'schurkenstaat' te bestempelen zonder het eigen 'blinde multilateralisme' te nuanceren?

Als Europa een grotere, 'verlichte' rol op het wereldtoneel wil spelen, kan het niet zonder een krijgsmacht die ook in oorlogssituaties en buiten Europa een rol van betekenis kan spelen. Veel van het jonge Europese idealisme en pacifisme is geboren uit de collectieve ervaring van de twee wereldoorlogen. Maar om dat idealisme op mondiaal niveau gestalte te kunnen geven, zal het gekoppeld moeten worden aan realiteitszin. Wie Erasmus of Grotius wil doen zegevieren, kan het niet zonder Machiavelli stellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden