AnalyseEU-herstelfonds

Het gesteggel van Rutte in Europa was niet mooi, maar wel te begrijpen

Minister-president Mark Rutte na afloop van de EU-top. Hij was vier dagen lang het mikpunt van kritiek van collega’s.Beeld ANP

Ze zijn eruit, de Europese leiders: een akkoord over een herstelpakket. De stroeve onderhandelingen tonen in elk geval dat grote landen in de EU niet zomaar over de kleine heen kunnen lopen. Ook liggen er nog vragen open. Gaan de lidstaten al dat geld wel uitgeven, bijvoorbeeld?

Na vier dagen en vier nachten onderhandelen was dinsdag in de vroege uurtjes het akkoord over het Europese herstelpakket eindelijk rond. Het is in elk geval opmerkelijk hoe in een steeds sterker gepolariseerde wereld, in Europa 27 regeringsleiders bereid zijn zoveel uur met elkaar door te brengen om het eens te worden. Zonder dat de grotere lidstaten over de kleintjes heen walsen.

Het gedoe en gesteggel van premier Mark Rutte en zijn EU-collega’s verdient misschien geen schoonheidsprijs, maar het is wel begrijpelijk. De inzet was hoog (ruim 1.800 miljard euro, waaronder het grootste herstelfonds in de geschiedenis van de EU) dus is het geen verrassing dat leiders moeilijk doen over wie betaalt, wie bepaalt en wie uitgeeft. Zonder het veto van elke leider verloopt de besluitvorming ongetwijfeld sneller, maar zou het tegelijk het draagvlak wegslaan in landen die worden overstemd. Dat brengt de EU op den duur niet verder. En vermoedelijk ook niet dichter bij de burger.

Rutte was vier dagen lang het dankbare mikpunt van kritiek. ‘Dr. No’ in de zuidelijke media, in de vergaderzaal richtte vooral de Franse president Emmanuel Macron zijn pijlen op hem. Die verweet Rutte en zijn frugal friends zich op te stellen als het Verenigd Koninkrijk, uit Franse mond beslist geen compliment. Macron dreigde herhaaldelijk van tafel weg te lopen maar dat kon Rutte niet imponeren. ‘Als iemand af en toe uit zijn slof schiet, moet je die gewoon weer aanreiken’, zei hij laconiek na afloop.

Supervrek

De startpositie van Nederland was slecht, niet zozeer door Rutte, maar door CDA-minister Wopke Hoekstra van Financiën. Die trapte Italië en Spanje hard op de ziel door op het moment dat covid-19 daar honderden doden per dag eiste, te zeggen dat ze maar beter op hun centjes hadden moeten passen. Het beeld was gezet: Nederland als de ongevoelige, anti-Europese supervrek.

Dat maakte dat de argumenten van Nederland minder gehoord werden. Neem de eis voor afdwingbare hervormingen in ruil voor Europese herstelmiljarden. Het was Frankrijk dat dit weekend bekendmaakte het debat over de pensioenhervormingen weer een jaar door te schuiven. Het was Italiaanse vicepremier Matteo Salvini die een jaar geleden riep dat hij de Europese begrotingsregels aan de Italiaanse laars zou lappen. Enig Hollands wantrouwen was dus wel te begrijpen.

‘Een uitzonderlijke situatie vergt een uitzonderlijke inspanning’, zei bondskanselier Angela Merkel maandag. Zowel bij het herstelfonds (750 miljard euro) als de nieuwe meerjarenbegroting (1.074 miljard) hebben alle leiders water bij de wijn gedaan. Rutte wilde alleen leningen in het herstelfonds – dus 0 euro subsidie – maar accepteert nu 390 miljard euro aan subsidies. Een bedrag dat ook voor Merkel en Macron slikken was: zij hamerden op 500 miljard euro subsidies.

De grote doorbraak is dat de Europese Commissie de 750 miljard euro voor het herstelfonds op de financiële markt leent en vervolgens doorgeeft aan de lidstaten om begrotingsbeleid mee te financieren. Dat is gezamenlijk schuldpapier (een taboe tot nog toe), een forse uitbreiding van de macht van de Commissie én een stap naar verdere Europese integratie. Eerst stak Merkel deze Rubicon over, bij de hand genomen door Macron, nu volgen Rutte en zijn zuinige bondgenoten.

Sputteren

Volgende week buigt het Europees Parlement zich over het akkoord. De parlementariërs zullen sputteren, een flink deel zal roepen dat de bedragen veel te laag zijn, maar niemand verwacht dat het parlement echt dwars gaat liggen. Moeilijker is de toestemming van alle nationale parlementen voor het vergroten van de leenmacht van de Commissie.

En dan is er de uitvoering. De Commissie wordt voor het eerst een speler op de internationale financiële markten. Ambtenaren van de Commissie trekken bleek weg als ze gevraagd wordt of Brussel daar de expertise voor heeft.

Tot slot: de miljarden waar deze dagen zo hard over is onderhandeld moeten ook worden uitgegeven. De economische nood is hoog, maar lang niet alle lidstaten kunnen en willen de EU-subsidies verwerken. Tekenend is dat van de 540 miljard euro die de EU eerder dit jaar reserveerde voor zorguitgaven, leningen voor bedrijven in nood en arbeidstijdverkorting, tot op de dag van vandaag geen euro is besteed.

Verder ligt er nog 308 miljard euro op de plank van de huidige meerjarenbegroting (die dit jaar afloopt), geld dat aan lidstaten is toegewezen maar waarvan de projecten niet van grond komen. Geld zoekt project, de Europese Rekenkamer klaagt er al jaren over. Geen van de leiders kaartte dit aan tijdens de langste EU-top ooit.

EU-leiders na marathontop akkoord met grootste herstelpakket ooit voor gevolgen corona

Premier Mark Rutte is de gebeten hond in Brussel. Zijn stugge houding in het overleg over het herstelfonds van 750 miljard euro tegen de coronarecessie wekt wrevel bij de Frans-Duitse as en twintig andere leiders. Lees de reconstructie van de onderhandelingen tot afgelopen weekend.

Premier Rutte moet het belang van de EU uitleggen in plaats van louter dwarsliggen uit electoraal belang. Belerende vinger van Rutte kan in Europa averechts gevolgen hebben, schrijft Carlijne Vos in het Commentaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden