Het gelukzalige ons-kent-ons-gevoel

Ingeklemd tussen Rembrandts De Staalmeesters, Het Joodse Bruidje en het portret van Jan Six werd deze maand in het Rijksmuseum in Amsterdam De Musical - het boek gepresenteerd. Met museumdirecteur Wim Pijbes als gastheer en Joop van den Ende als spreker.


Het geeft aan dat de musical als podiumkunst salonfähig is geworden, nu hij onderdak heeft gevonden tussen de glorie van de Gouden Eeuw. Of zoals Pijbes zei: 'Wie hét boek over de musical maakt, hoort uiteraard in het Rijksmuseum thuis'. Zijn woorden onderstreepten in ieder geval de expansiedrift van Pijbes zelf. Van het pistool van Volkert van der G. tot aan een rijk geïllustreerd boek over de musical - het Rijksmuseum is van ons allemaal.


Maar de rijkheid aan details in een schilderij als Het Joodse Bruidje, met zijn duizelingwekkende diepte, staat in schril contrast met wat Wim Sonneveld ooit zei over de musical. Namelijk dat de essentie daarvan gevat moet kunnen worden in drie woorden. Zijn samenvatting van My Fair Lady luidde dan ook: sloerie wordt dame.


Dit jaar is het vijftig jaar geleden dat My Fair Lady voor het eerst in Nederland werd opgevoerd, met Wim Sonneveld als professor Higgins, een rol die hij 699 keer speelde. Die productie wordt gezien als het begin van de professionele opvoeringtraditie van de musical in Nederland. Pas in maart van dit jaar werd besloten dat 50-jarig jubileum luister bij te zetten met een boek. Dat het maken ervan in zo korte tijd is gelukt, is op zichzelf een prestatie van formaat. De Musical - het boek ziet er prachtig uit, is goed geschreven, bevat mooie foto's, een aantal origineel vormgegeven uitklappagina's (over afgekeurde affiche-ontwerpen voor Petticoat bijvoorbeeld) en een karrenvracht aan informatie.


De Musical - het boek is gemaakt door theaterwetenschappers Hilde Scholten en Xandra Knebel, journaliste Barenda Grutterink en musicalkenner Maxim Bezembinder. Er is niet gekozen voor een chronologisch overzicht van musicalopvoeringen, maar voor het uitdiepen van twee thema's: 'De geschiedenis van de musical in Nederland in sleutelmomenten' en 'De musical van schrijftafel tot krantenkolom'.


Die laatste categorie is het interessants omdat in een aantal hoofdstukken uitvoerig en helder uit de doeken wordt gedaan hoe een musical ontstaat - van tekentafel tot recensie. Het geeft een soms onthullend inzicht in de wereld achter de schermen die wordt bevolkt door een leger aan decorbouwers, componisten, vertalers, marketingmanagers, kostuumontwerpers en nog tientallen andere theaterberoepen.


Deze hoofdstukken worden verluchtigd door quotes van uiteenlopende mensen als vertaalster Martine Bijl, Telegraaf-criticus Peter Liefhebber en producent Albert Verlinde. Ook ontwerper Jan Aarntzen komt aan het woord, onder meer over zijn kostuums voor de musical Annie. 'Dingen die ik lelijk vind, doe ik niet. Toen ik bij Annie zwervers moest aankleden, zei de Amerikaanse regisseur: 'Jan, dit is Yamamoto, dit zijn geen zwervers'. Maar ik hou niet van armoe.'


In het hoofdstuk 'Succes of Sof' wordt grappig uit de doeken gedaan hoe producenten proberen hun publiek te verleiden en geld binnen te halen. Door sponsoring bijvoorbeeld door 'leveranciers van make-up producten, haarproducten en diverse attributen'. Waarna vervolgens in de betreffende musical veelvuldig het haar met dat ene merk shampoo wordt gewassen. Voor de reisversie van Mamma Mia! werd besloten samen te werken met Polaroid zonnebrillen vanwege het (Griekse) vakantiegevoel dat die musical uitstraalde.


In het thema 'Sleutelmomenten' wordt de geschiedenis van de Nederlandse musical in overzichtelijke clusters behandeld. Met My Fair Lady in 1960 dus als startpunt van een traditie waarin in de jaren tachtig en negentig vooral Amerikaanse en Engelse musicals naar Nederland worden gehaald. Inclusief grote spektakelmusicals als Cats, Miss Saigon, Les Misérables en The Phantom of the Opera. Uiteraard krijgen de musicals van Annie Schmidt en Harry Bannink veel aandacht evenals die van Jos Brink en Frank Sanders - de een cabaretesk, de ander vooral op show gericht.


Dat aan Joop van den Ende een heel hoofdstuk wordt gewijd is al even vanzelfsprekend; hij is de pionier van de musical in Nederland en zijn VandenEnde Foundation heeft dit boek mede mogelijk gemaakt. Opmerkelijk is dat dit portret is geschreven door Maarten van Nispen, ooit theatercriticus van Het Parool en nu al geruime tijd Van den Endes persoonlijke assistent. NRC Handelsblad-criticus Henk van Gelder - op dit moment tevens schrijver van de Van den Ende-biografie - wordt ook geportretteerd en mag uitleggen hoe gedegen hij musicals recenseert.


Hier is de afstand tussen onderwerp en auteur wel erg klein, en dat is tevens wat de musicalwereld in het algemeen en dit boek in het bijzonder ook een beetje zelfingenomen maakt. Dat gelukzalige ons-kent-ons gevoel, die eeuwige hosanna-stemming, altijd maar weer die rode lopers en die opgedofte mannen in black tie - iedereen in musicalland heeft het erg met zichzelf en met elkaar getroffen. Of zoals Chantal Janzen tijdens de boekpresentatie zei: 'Lieve mensen, wij zijn nu fijn onder elkaar'. En Joop en Albert na afloop breed lachend samen op de foto gingen, terwijl het toch elkaars concurrenten zijn.


In het boek worden weliswaar verschillende flops genoemd, maar een echt kritische beschouwing, over onderwerpkeuze of werkomstandigheden bijvoorbeeld, ontbreekt. Terwijl de sector dat best kan hebben, want als er iets onomstotelijk uit het boek blijkt, is het dat de musical als uiting van podiumkunst volwassen is geworden - productioneel, commercieel en artistiek. Jaarlijks gaan er intussen drie miljoen mensen naar een van de vele producties. Het huidige theaterseizoen is begonnen met twee nieuwe Nederlandse musicals: Petticoat en Soldaat van Oranje. Inhoudelijk heel verschillend maar allebei uitzonderlijk geslaagde, perfect geproduceerde en vooral inventieve voorstellingen.


Het boek eindigt met een 'verre van volledige' musicalwoordenlijst. Van de A van Alternate tot de Z van Zwaaifunctie. Onder de S staat Showstopper: 'Het moment in een voorstelling dat zoveel succes heeft dat de voorstelling voor enkele seconden wordt stilgelegd om het publiek weer op adem te laten komen.'


Zo'n showstopper zou De Musical - het boek ook best kunnen gebruiken.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden