Het geluk achterna

De Duitse oud-president Richard von Weizsäcker (88) krijgt vandaag in Middelburg de Four Freedoms Award. Hij voorziet een universele zegetocht voor de rechten van de mens....

Oud-bondspresident Richard von Weizsäcker (88) herinnert zich nog levendig het staatsbezoek dat hij in mei 1985, veertig jaar na de bevrijding, aan Nederland bracht. ‘Er was onder andere een gesprek met een groep jonge mensen gearrangeerd, studenten vermoed ik. Zij openden de zitting met een dwingend geformuleerde vraag: ‘U was toch burgemeester van West-Berlijn? U heeft de Turken toen behandeld zoals eerder de joden werden behandeld.’ Het was dus meer een stelling dan een vraag. Ik zei: ik ben in Turkije geweest, en werd daar vriendelijk onthaald als de burgemeester van de grootste Turkse stad buiten Turkije.’

Hij nam zijn gesprekspartners hun openhartigheid niet kwalijk. ‘Ik heb hen uitgenodigd in Bonn met leeftijdsgenoten van gedachten te wisselen. Volgens mij hebben ze dat ook gedaan.’ Drie jaar na het staatsbezoek, tijdens het Europees kampioenschap voetbal in de Bondsrepubliek, kon Von Weizsäcker zich wederom vergewissen van de ‘reserves die Nederlanders tegenover Duitsland koesterden’. ‘Tijdens een van de wedstrijden zat ik op dezelfde bank als de Nederlandse spelersvrouwen, omdat elders in het stadion geen plaats meer was. Ik moest me bijna voor hen verstoppen – zeker nadat een dubieuze strafschop aan het Duitse elftal was toegekend.’

Von Weizsäcker, die nog over een verfijnd ingericht kantoor in het centrum van Berlijn beschikt, glimlacht minzaam. Het waren kleinigheden in vergelijking met de vraagstukken van die tijd. De betrekkingen met Nederland waren bij benadering niet zo belast als die met Frankrijk en, vooral, Polen.

De relatie met de oosterburen ging hem ter harte. Sterker: zijn beslissing om ‘de politiek in te gaan’ is in de eerste plaats ingegeven door het streven Duitsers en Polen met elkaar te verzoenen. ‘Als jonge soldaat was ik erbij toen Polen in 1939 door nazi-Duitsland werd overweldigd. Sindsdien heeft het begrip tussen vroegere vijanden voor mij een heel persoonlijke dimensie.’

Verzoeningsproces

Verzoeningsproces
De voorwaarden voor het verzoeningsproces moesten aan Duitse zijde worden gecreëerd. ‘De nieuwe oostgrens moest onvoorwaardelijk worden erkend, en men moest de Duitsers die aan gene zijde hadden geleefd de illusie ontnemen dat ze ooit nog naar huis, naar het oude vaderland konden terugkeren.’ Met dat oogmerk stelde Von Weizsäcker als preses van de evangelische kerk in 1965 het zogenoemde Ostdenkschrift op.

Verzoeningsproces
Voor zijn bijdrage aan de vrede op het continent dat eeuwenlang het toneel van verwoestende oorlogen heeft gevormd, ontvangt Von Weizsäcker vandaag in Middelburg de Four Freedoms Award, vernoemd naar de ‘vier vrijheden’ die de toenmalige Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt op 6 januari 1941 tijdens zijn State of the Union formuleerde: ‘freedom of speech and expression, freedom of religion, freedom from want, freedom from fear.’

Verzoeningsproces
Als drager van deze onderscheiding bevindt het vroegere Duitse staatshoofd zich in het illustere gezelschap van – onder vele anderen – Harry S. Truman, John F. Kennedy, Coretta Scott King (de weduwe van Martin Luther King), Elie Wiesel, prinses Juliana, Václav Havel, de Spaanse koning Juan Carlos, Shimon Peres, Helmut Schmidt en Jacques Delors.

Wederzijds begrip

Wederzijds begrip
Zonder daarmee iets ten nadele van de andere gelauwerden te willen zeggen, voelt Von Weizsäcker zich vooral verbonden met zijn ‘goede vriend’ Havel en met ‘de grote Europeaan’ Delors. Beiden hebben eraan bijgedragen dat in Europa een toestand is ingetreden waarvan de generatie van Von Weizsäcker niet had durven dromen in 1945, laat staan in 1955: ‘Dat Duitsland op voet van wederzijds begrip verkeert met al zijn buren.’ Havel heeft de oude lidstaten van de Europese Unie ervan doordrongen ‘dat ze niet eens het morele recht hadden om de toetreding van de vroegere landen van het Warschaupact te weigeren’.

Wederzijds begrip
De grote verdienste van Delors is dat hij Europa weer een doel en een ziel heeft gegeven toen het elan van de founding fathers van de unie enigszins was weggeëbd. Twintig jaar later wordt Europa door veel burgers niet langer als een buitengewoon geslaagd vredesproject waargenomen, maar als een vanzelfsprekendheid of als een technocratische constructie.

Wederzijds begrip
Mensen verliezen het historisch perspectief nu eenmaal snel uit het oog, zegt Von Weizsäcker berustend. ‘Na de oorlog was het ook betrekkelijk eenvoudig om te weten wat met ons continent moest gebeuren. Het recente verleden dwong de politieke leiders tot handelen. In het Europa waarin de vier vrijheden min of meer zijn gerealiseerd, is dat veel moeilijker.’

Wederzijds begrip
Toch is het geloof van de oud-bondspresident in de toekomst van het Europese project ongebroken. ‘Dat vertrouwen berust op mijn hoge leeftijd. Ik heb getuige mogen zijn van buitengewoon hoopgevende ontwikkelingen.’ Hij is ervan overtuigd dat Europa na verloop van enige tijd (‘een paar decennia wellicht’) weer handelingsbekwaam zal zijn en een nieuwe missie voor zichzelf zal weten te formuleren. Von Weizsäcker zou willen dat Europa ‘het proces van globalisering met zijn humanitaire waarden verrijkt’.

Wederzijds begrip
Von Weizsäcker behoort niet tot de cultuurrelativisten of -pessimisten die twijfelen aan de universele geldigheid van westerse beschavingsidealen. ‘Ooit zullen de rechten van de mens ook in de dictatoriaal geregeerde landen worden gerespecteerd. Dat is geen luxe die alleen een select gezelschap van landen zich kan veroorloven. Ook in dictaturen zullen de wensen van de burgers uiteindelijk moeten worden geëerbiedigd – zeker als de huidige economische ontwikkeling aanhoudt.’

Wederzijds begrip
‘The pursuit of happiness’ noemen de Amerikanen de door Von Weizsäcker voorziene ontwikkelingsgang – het geluk achterna. ‘Ofwel: recht en ontplooiingskansen voor iedereen.’ Hij vraagt zich wel af of de Verenigde Staten bij dit proces in de toekomst nog de vooraanstaande rol zullen spelen die het land in de achterliggende eeuw tot eer heeft gestrekt.

Wederzijds begrip
Hij verwijst naar een betoog van Zbigniew Brzezinski, veiligheidsadviseur van de Amerikaanse president Jimmy Carter, als hij zegt dat de VS hun ‘eerste kans’ volop benut hebben om na de wereldoorlogen de wereld te hervormen. ‘Na de Koude Oorlog kregen ze een tweede kans om een leidende bijdrage te leveren aan de heling van de wereld. Daarvan was president Bush senior zich volop bewust. Zijn zoon is echter een andere weg ingeslagen. Hij heeft geprobeerd de waarden van het Westen met de inzet van wapens te verbreiden. Maar dat gaat niet.’

Onvriendelijk oordeel

Onvriendelijk oordeel
‘Verandering’, zegt Von Weizsäcker, ‘moet door de mensen zelf in hun eigen cultuur worden gedragen. Ik denk dat Bush te weinig heeft nagedacht over de vier vrijheden van zijn verre voorganger Roosevelt.’

Onvriendelijk oordeel
Von Weizsäcker spreekt dit ‘onvriendelijke oordeel’ ongaarne uit. Want hij heeft een groot respect voor de beschavende rol die de Verenigde Staten in de gruwelijkste aller eeuwen hebben gespeeld. Zeker als Duitser hoedt hij zich voor lichtvaardige uitspraken over de Amerikanen.

Onvriendelijk oordeel
Zonder de presidenten Woodrow Wilson (1913-1921) en F.D. Roosevelt (1933-1945) zouden de ontwikkelingen waaraan Von Weizsäcker zoveel hoop ontleent, zich wellicht niet hebben voorgedaan. ‘Het was noodzakelijk dat de Verenigde Staten in de eeuw van de grote ontreddering de leiding op zich namen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden