Het geluid van potlood op papier volgens Els Dottermans

WANNEER ELS DOTTERMANS vrijwillig naar het toneel gaat, gaat ze uit vriendschap voor collega's of uit nieuwsgierigheid. Liever gaat ze helemaal niet, of naar de film....

NICOLINE BAARTMAN

Het komt zo zelden voor dat ze in het theater alles om zich heen vergeet en wordt 'meegevoerd'. Waar het precies aan ligt, weet ze niet. Misschien kijkt ze fout of te analytisch, of misschien is ze niet onbevangen genoeg. Gáát ze en gebeurt het dan toch dat een voorstelling haar in haar ziel raakt, dan is het ook meteen 'een van de schoonste momenten die er bestaan'.

In Hamburg zag de Vlaamse actrice een opvoering van Lulu van Peter Zadek, die minstens vijf uur duurde. Voor haar was die Lulu vanaf de eerste tot de laatste minuut 'één grote overrompeling'. 'Het is zo wezenlijk: er staan mensen op dat toneel iets te vertellen waarin jij op dat moment gelooft, wat je troost of aan het lachen maakt. Zo'n magisch moment maak je in geen enkele andere kunstvorm mee.' Met prestaties van acteurs, 'inleving, in een personage kruipen of dat soort termen' heeft die magie weinig te maken. Wel met 'communicatie', met de juiste verstandhouding tussen acteurs en publiek.

Ze is niet bepaald dweperig aangelegd. Tuurlijk, ook zij had haar Grote Voorbeelden toen ze op de toneelschool zat. Jan Decleir! Maar het duurde toch vrij lang voordat ze echt wist waar haar goesting lag. 'Als de prestatie van een acteur opvalt, dan scheelt er meestal iets aan een voorstelling. Die moet homogeen zijn, wil je uit je stoel omhoog komen.' Grote bewondering heeft ze veeleer voor de Einzelgänger in de kunsten, en dan vooral de schrijvers, de schilders en de beeldhouwers. Zíj moeten het alleen zien te klaren, terwijl theater 'één groot groepsgebeuren' is. Haar vader, Herman Dottermans, is zo'n Einzelganger. Hij is beeldhouwer van beroep. Kunst was bij hen thuis in Leuven derhalve als een 'evidentie' aanwezig. Elsje sleepte op haar zesde al veel te zware kunstboeken mee naar school voor een spreekbeurt over Michelangelo. Heel goed, Elske, prees de juffrouw. Maar had zij dat allemaal heus zelf bedacht en opgeschreven? In de jaren daarna herhaalde het ritueel zich met spreekbeurten over Picasso, Miró en Henry Moore. Ze deed het toen al graag: met overtuiging een tekst brengen, waar ze eigenlijk geen snars van begreep.

Toppunt van luxe lijkt haar om zoveel geld te hebben dat ze ongestraft kunst kan kopen. Soms koopt ze toch iets, op afbetaling. Van Jan Maillard, die ook wel decors voor de 'Blauwe Maandag' maakt, heeft ze thuis twee grote schilderijen van dikke vrouwen hangen. Van Jan Decleir kreeg ze als geschenk na de productie Wolfsklem een wasco-tekening van een liggende vrouw. Heel graag zou ze iets van IJsbrand willen hebben, een Hollandse kunstenaar die ze ook persoonlijk kent. Zijn oliedoeken zijn 'heel expressionistisch, in felle kleuren'.

Termen als mooi of lelijk voldoen voor haar eigenlijk niet. 'Het gaat erom of iets me aanspreekt.' Ontroering schuilt veel eerder in het onbewaakte moment dan in de uitgekiende context van welke tentoonstelling dan ook. Zo was ze een paar jaar geleden in een klein museum in Firenze. 'Je moest een trap af, en daar beneden stond een piëta van Michelangelo. Ik kwam die treden afgelopen en ik zag de hoofdjes van wel dertig Japanse meisjes, die in stilte de piëta van Michelangelo aan het natekenen waren. Fantastisch was dat: de stilte, het geluid van potloden op papier, wonderschoon licht, en die botsing van culturen.'

Eigenlijk zou ze kunstgeschiedenis gaan studeren. Dat ze toch voor de toneelschool koos, kwam eerder voort uit een onduidelijke aantrekkingskracht, dan uit een innerlijke noodzaak of een romantisch verlangen. Dottermans laat zich als actrice in eerste instantie visueel inspireren. Nieuwe personages benadert ze als het ware als een plastisch kunstenaar.

Voor Barnes' Beurtzang, waarin zij een getroebleerde moeder speelt, had Gerardjan Rijnders bijvoorbeeld wat documentaires meegenomen over demente vrouwen - 'van die onwaarschijnlijke, waanzinnige madamen die van hun eigen levenswoede een soort toneel maken, die welhaast verworden zijn tot hun eigen vleesgeworden verpietering en daarin ook ongelooflijk komisch zijn'. Met die beelden in het hoofd begint ze dan aan de repetities, om vervolgens op zoek te gaan naar het enige echte personage dat in de tekst verborgen zit, zoals een sculptuur al aanwezig is in een brok marmer. Want het is zoals haar vader Michelangelo blijft nazeggen: 'Je hoeft er alleen maar naar zoeken.'

Nicoline Baartman

Els Dottermans speelt in Barnes' Beurtzang van Toneelgroep Amsterdam, dinsdag, woensdag en donderdag in het Transformatorhuis in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden