Het gelijk van Jolande Sap

Het is een aanval op Jolande Sap, maar ik voel me aangesproken. GroenLinks-lid Maarten van den Berg is ongelukkig met de koers van zijn partij (vk.nl/opinie, 30 juli). De aanleiding voor zijn stuk is een interview van Sap met HP/De Tijd. Daarin zegt zij dat ze overeenkomsten ziet tussen het gedachtengoed van GroenLinks en het CDA. Nieuwrechts gaat uit van de zelfredzaamheid van het individu. Oudlinks verwacht alle heil van de overheid. Sap is op zoek naar een alternatief. 'Mensen moeten met de netwerken om hen heen dingen voor elkaar krijgen. Samenredzaamheid is heel belangrijk voor GroenLinks en dat herken ik ook bij het CDA.'


Van den Berg had nooit gehoord van het begrip samenredzaamheid. Hij is blijkbaar geen frequent lezer van mijn columns, want ik schrijf er vaak over. Samenredzaamheid staat voor het streven om solidariteit op een andere manier vorm te geven. De zelfredzaamheid van nieuw rechts komt in de praktijk neer op 'ieder voor zich'. Oudlinks besteedt solidariteit uit aan de staat. De solidariteit wordt zo gedelegeerd aan bureaucratische instellingen. Het gevolg is dat mensen die hulp nodig hebben zich vaak onbegrepen en ongekend voelen. De betrokkenheid van burgers bij woningcorporaties, welzijnsinstellingen en onderwijsfabrieken is minimaal. Samenredzaamheid is een poging om de uitbestede solidariteit terug te pakken.


Van den Berg schampert dat zulke ideeën geen handzame leidraad bieden bij politieke keuzen. 'Moet de overheid banken redden of zelfs hele landen? Hoe kunnen we samen de woningmarkt het best uit het slop trekken? Hoe voorkomen we dat woningbouwverenigingen nog meer gemeenschapsgeld verkwanselen?' Als het om de eurocrisis gaat, moet ik hem gelijk geven. Samenredzaamheid biedt daar weinig soelaas. Maar ook marktdenkers of klassieke staatssocialisten weten zich geen raad met de eurocrisis. Het interessante aan de retorische vragen van Van den Berg is nu juist dat hij kwesties aanroert waar meer staat of meer markt geen oplossing biedt. Wie gelooft dat de overheidscontrole de financiële wereld kan temmen? Wie is zo naïef te denken dat de financiële markten vrij gelaten kunnen worden? Of neem de woningmarkt. Daar zijn de marktdenkers de grootste voorstanders van de marktverstorende hypotheekrenteaftrek terwijl staatssocialisten pleiten voor een beperking van de marktverstoring. Dus hoeveel leidraad voor politieke keuzen bieden oudlinks en nieuwrechts eigenlijk nog?


Samenredzaamheid biedt bovendien meer leidraden dan Van den Berg denkt. Het grote probleem van de woningcorporaties is dat ze wel voor elkaar garant staan, maar niet bij elkaar in de keuken kijken. Er is onderlinge afhankelijkheid, maar een gebrek aan sociale controle: een funeste combinatie. Toen het goed ging, pronkte Vestia met het profijt van de roekeloze koers, maar later moesten andere corporaties daarvoor opdraaien.


In de logica van samenredzaamheid past het de onderlinge sociale controle te versterken. Dat kan door kleine kringen van corporaties te formeren die voor elkaar garant staan en die elkaar ook daadwerkelijk controleren. Gaat er één de fout in, dan moet de hele kring bloeden. Zo komt een corporatie als Vestia die zich niet wil laten controleren door collega's vanzelf alleen te staan. Gaat het mis, dan gaat zo'n instelling ten onder. Voor banken kan zo'n systeem misschien ook werken. Als een bank uit de vertrouwenskring fraudeert, krijgt de hele kring straf.


De grootste winst van samenredzaamheid ligt echter op twee andere terreinen. De komende jaren worden gemeenten verantwoordelijk voor het hele sociale domein. Van jeugdzorg tot een groot deel van de AWBZ. Dat biedt een enorme kans om verkokering te doorbreken. Dat kan alleen als de sociale veerkracht van mensen en hun netwerken het uitgangspunt zijn en niet het aanbod van de instellingen. Het betekent dat jeugdzorg een kind pas onder toezicht mag stellen als een familie de kans heeft gekregen met behulp van het eigen netwerk een oplossing te bedenken. Het betekent dat mensen die werkloos zijn altijd de sterkste troef uit hun netwerk moeten meenemen naar de sociale dienst.


Het andere terrein is de gezondheidszorg. Als we zo voortgaan, wordt de zorg onbetaalbaar. Als we willen dat ouderen langer thuis blijven wonen, moeten we denken in termen van sociale netwerken. Anders is het onbegonnen werk. Jolande Sap onderstreept dus terecht het belang van samenredzaamheid. Het devies is daarbij: voor elkaar, met elkaar. Ik ben ervan overtuigd dat Van den Berg dat ook liever heeft dan ieder voor zich of de staat voor ons allen.


Pieter Hilhorst is politicoloog.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden