HET GEKRIJS VAN DE KRASLOTERIJ

EEN van de prettigste eigenschappen van de gedichten en verhalen van Annie M.G. Schmidt is dat je ze vele malen achter elkaar kunt voorlezen zonder dat ze gaan vervelen....

Als iets bij herhaling blijft boeien heeft het kwaliteit. Kinderen vinden het leuk hetzelfde verhaaltje voor de zoveelste keer te horen. Ze leven en leren ervan. Het hardop van buiten leren van de tafels van tien, de catechismus en gewijde gezangen droeg vroeger bij tot een noodzakelijke geheugentraining.

Door de mechanische vervanging van hoofd, oor en hand schijnt het tegenwoordig voor leerlingen op school minder nodig te zijn uit het hoofd te leren rekenen of lange gedichten van buiten te leren. Waarom zou je uit je hoofd leren rekenen als je later toch de computer de moeilijke vermenigvuldigingen laat doen?

Ik vind dit niet een erg overtuigend argument om het oorspronkelijke leervermogen te vervangen door mechanische handgrepen. Ook als je later weinig zult fietsen en veel van de auto gebruik gaat maken is het van belang dat je jong hebt leren fietsen.

Nu de herhalingsoefeningen uit het leerprogramma aan het verdwijnen zijn, keren ze via een omweg terug in het openbare leven: in reclame en in radio- en TV-programma's. Kennelijk hebben reclamemakers drommels goed door dat boodschappen het beste blijven hangen als je ze afstemt op het bevattingsvermogen van ongeveer twaalfjarigen. Veel herhaling (dat vinden kinderen immers leuk) en veel deuntjes.

Kinderen leren geen gedichten meer van buiten maar reclamesongs. Ze werken aanstekelijk en je kan je maar moeilijk onttrekken aan hun werking. Ook ouderen worden op het kinderlijke niveau aangesproken. Toch is dit voor mij een dagelijkse bron van ergernis. Dat ik papegaai-reclame moet aanhoren is nog tot daar aan toe, maar de ergernis begint als die staccato-brabbeltaal om de vier minuten vele malen wordt herhaald.

Vóór en na het nieuws, vóór en na de file-meldingen, die zelfs ook al om de dertig minuten, soms om het kwartier, hun herhalingsoefeningen blijven uitzingen. Nederland wordt op deze manier één grote gebedsmolen. Steracteurs hebben hun stem geleend om op aanstellerige, rellerige en hebberige manier de simpelste boodschappen uit te dragen die in één tel kunnen worden begrepen.

Ik vind de huidige harde reclame een aanslag op het gezonde verstand van mensen. De onrealistische overdrijving van kleine, in het dagelijkse leven ondergeschikte gebeurtenissen en behoeften van mensen, leidt tot een hyperbolische cultuur, waarin alles 'sensationeel', 'wereldschokkend' wordt gemaakt. Waar van iedere muis een olifant, van elk ondergeschikt detail een heldendaad wordt gemaakt.

Sentimenteel en sensationeel gaan heel vaak samen. Misschien is dit verdommen vele malen schadelijker voor de volksgezondheid dan niet opdringerige en niet-paternalistische tabaksreclame. Natuurlijk wil ik geen pleidooi houden stupide reclameboodschappen te verbieden. Maar het zou al een hele stap zijn indien luisteraars en kijkers, die zich er net als ik aan ergeren, en masse zouden besluiten de debiliserende bedrijven, die hun potentiële cliënten niet voor vol aan zien, te gaan mijden.

De invloed van de herhalingsoefeningen strekt zich echter verder uit dan in reclame-uitingen. Ook in praat- en vraagprogramma's op radio en TV geven de technische mogelijkheden van eindeloze herhalingen aanleiding de hele dag door dezelfde berichten, meningen, uitlatingen, bijvoorbeeld van politici, uit te zenden.

Wanneer in een vraaggesprek om half elf iets wordt gezegd, wordt het op het nieuws van elf uur gebracht, vervolgens weer in een 'actualiteiten'-rubriek van kwart over elf, het journaal van half twaalf, een TV-uitzending van twaalf uur enzovoort en zoverder.

De Deense filosoof Kierkegaard heeft eens het fenomeen herhaling als uitgangspunt voor een studie genomen, ver vóór het tijdperk van de technisch vervolmaakte reproduktie. Hij wilde niet zijn als ieder ander, niet denken als zijn buurman, geen enkele keer hetzelfde schrijven of beweren. Hij bediende zich van talloze pseudoniemen en pijnigde zijn hersens over de vraag hoe vaak je in dezelfde rivier kon stappen.

Deze voorloper van het existentialisme gaf ons een blik in het ingeblikte leven. In zijn boek Die Wiederholung wijst hij op de Hollandse zielverkoper, die in Amsterdam matrozen ronselde door hen, in ruil voor hun toekomstige gage, vrij te houden en gratis te eten en te drinken te geven. Zo werden ze gedwongen deel te hebben aan riskante ondernemingen, waarin ze eigenlijk geen zin hadden.

Omwille van de harde reclame-inkomsten worden we heden ten dage tegen onze wil ingelijfd in een zielloze wereld waar alle spontane vrolijkheid uit is verbannen. Het kinderlijke plezier alles nog eens te horen is vervangen door de ingeblikte kinderachtigheid, die er maar geen genoeg van krijgt talloze malen om zich zelf te lachen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.