Het geheugen verzint dingen en voegt zaken samen in tijd en plaats: vertrouw het niet

Op zaterdag 11 juni 1977, rond 4.50 uur in de ochtend, liep ik met mijn vriend Bauke in de Astraat te Groningen in de richting van de Westersingel - op de hoek zat een winkel van Tandy (of misschien was het RadioShack, dat weet ik niet meer) met in de etalage de allereerste personal computer - al kom ik er net achter dat de Tandy TRS-80 pas in augustus 1977 uitkwam, dus mogelijk speelt mijn geheugen me hier parten en verwar ik twee gebeurtenissen. Daar gaan we al.

Van het gesprek dat we voerden op weg naar ons studentenhuis in de Jozef Israelsstraat herinner ik me niets. Mensen die gesprekken van veertig jaar geleden kunnen terughalen: wantrouw ze, het zijn fantasten, schrijvers of allebei. Wat ik me herinner is dit: vlak voor wij de Westersingel inliepen, vloog een aantal straaljagers op een paar honderd meter hoogte over onze benevelde hoofden. Ze maakten een donderend lawaai.

Waarom weet ik dat nog? Hierom: de volgende dag bleek dat mariniers de gegijzelden in de trein bij De Punt hadden bevrijd en dat er, om de verwarring onder de Molukse kapers te vergroten, Starfighters laag over de trein waren gescheerd. Vanaf dat moment zaten straaljagers en bevrijdingsactie aan elkaar geklonken in mijn geheugen en definieerden ze een moment dat ik anders allang was vergeten.

Dit was de week van het geheugen.

Voor de rechtbank in Den Haag werden mariniers verhoord die destijds betrokken waren bij de bevrijdingsactie. Het gaat om de vraag of twee van de negen kapers sneuvelden in een vuurgevecht of koelbloedig werden geëxecuteerd toen ze al weerloos waren. Er wordt een beroep gedaan op het geheugen van de mariniers. Een bandopname van de actie wordt gebruikt om weggezakte herinneringen tot leven te wekken.

De verklaringen zijn tegenstrijdig. Een marinier herinnert zich dat hij voor de actie foto's van de kapers heeft gezien, volgens een andere is daarvan geen sprake geweest. Woorden die op band zijn vastgelegd ('Ik heb ze allebei kapotgeschoten'), zijn volgens de commandant pertinent niet gevallen.

Maar ze staan op band.

Ik heb ze nooit eerder gehoord.

De coupé waarin Max Papilaja werd doodgeschoten was donker. Nee, hij was juist verrassend licht.

Was het Max Papilaja wel? Hij zag er heel anders uit dan op de foto, met die kogel door zijn hoofd.

Ik weet het niet meer.

Een marinier beantwoordt elke vraag met: 'Ik kan het me niet herinneren.' De zuiverste waarheid.

Het geheugen is geen opnameapparaat en ook geen digitale camera. Het is onbetrouwbaar, het verzint dingen, het voegt zaken samen in tijd of plaats, het vergeet naar believen, het onderdrukt of filtert. Het construeert gewenste waarheden. Het laat eerlijke mensen liegen, Het raakt soms aan de waarheid, maar nooit geeft het een volledig correcte weergave van hoe de werkelijkheid eruitzag, hoe nauwgezet je brein ook speurt naar alle ontbrekende puzzelstukjes.

En als je ineens toch een heel helder beeld hebt, als je opeens weer weet hoe het rook, hoe je je voelde, dan lukt het niet dat onder woorden te brengen; woorden schieten per definitie tekort om de complexiteit te pakken te krijgen. Misschien kunnen we ooit de verzamelde ervaringen en herinneringen in ons brein overzetten op een harde schijf, maar zover is het nog niet.

In Den Haag doen ze een tot mislukken gedoemde poging de vroege ochtend van 11 juni 1977 tot leven te wekken, een werkelijkheid te reconstrueren en de waarheid te achterhalen. Dat gaat niet lukken. Een deel van de waarheid komt vrij duidelijk naar voren uit de bandopnames - er zijn kapers geëxecuteerd - maar is dat de waarheid die recht doet aan de omstandigheden, de druk waaronder de actie plaatsvond? Is het de waarheid van de oneindig complexe werkelijkheid van die zaterdagochtend in De Punt? Nee. Het is een kale, juridische waarheid en hij is niet eens onomstotelijk.

De onvolmaaktheid van ons geheugen. Het speelt ons parten, redt ons, goochelt met herinneringen.

Er was deze week nog een kwestie met geheugen en herinneringen, maar die ben ik alweer vergeten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.