Het geheim van de eenhoorn

Fantasy is niet alleen op de buis een hit (Game of Thrones!), ook de boeken vinden meer dan gretig aftrek. Bij een jong publiek nog wel. Wat is toch de aantrekkingskracht? Verkopers en lezers verklaren.

Het zit er dik in dat in de nacht van zondag op maandag wereldwijd downloadrecords worden gebroken als in Amerika de eerste aflevering van het vierde seizoen van Game of Thrones op televisie komt en daarna min of meer illegaal online gaat. Vier miljoen downloads per aflevering is al heel gewoon.


Je zou bijna vergeten dat de serie ruim vijftien jaar geleden begon met een boek in een genre dat op dat moment een enigszins ondergronds leven leidde. 'Een verborgen wereld', noemt Chris Janssen van Boekhandel Manschot in Nieuwegein het zelfs. Zijn winkel heeft een indrukwekkende fantasycollectie, die tussen de kinder- en de volwassenenafdeling in staat, toch nemen veel lezers verhalen over draken en magiërs niet zo serieus.


'Ten onrechte. Onder mijn trouwe klanten heb ik belezen mannen van 70. Maar ook een jongen van 16 die de hele zomer afwast in een bejaardenhuis om dan de complete serie Het rad des tijds van Robert Jordan te kunnen kopen. Het zijn, een beetje oneerbiedig gezegd, meer-van-hetzelfde-lezers. Als ze eenmaal zijn gegrepen, willen ze álles hebben van zo'n auteur.'


Janssen omschrijft de harde kern fantasylezers als 'hele families, vreselijk aardige mensen', die ook dit jaar weer op de eerste dagen van augustus doorboord en behangen met rinkelend metaal naar Castlefest in de Keukenhof zullen gaan om verkleed als dwerg, ridder, piraat of tovenaar te luisteren naar sprookjesmetal en volksmuziek. 'Doordeweeks herken je ze niet, maar 's avonds en in het weekeinde gaan ze los met laserpistolen en magische zwaarden.'


Onder die lezers is George R.R. Martin (1948), de schrijver van Het spel der tronen, nog niet eens de allergrootste. Hij staat op de derde plaats na Terry Goodkind (De wetten van de magie) en Robert Jordan. Als Martin midden jaren negentig van de vorige eeuw aan Game of Thrones begint, is hij vooral bekend als schrijver van 'harde' sciencefiction, die een dikke boterham bijverdient in Hollywood met pilots voor televisieseries.


Martin is daar klaar mee en wil wat anders: een fantasyserie die een breed publiek aanspreekt. Geïnspireerd door de Engelse Middeleeuwen begint hij aan een dikke pil vol wapengekletter en harde seks waaraan zelfs op hun 13de uitgehuwelijkte prinsesjes niet ontsnappen. Het eerste boek is in 1996 meteen een succes, maar de echte klapper komt pas als hij meewerkt aan de televisieversie die HBO in 2011 voor het eerst uitzendt.


Een belangrijk deel van zijn latere succes heeft Martin dan ook te danken aan nieuwe lezers en kijkers, niet per se in die volgorde. Wie is die nieuwe lezer? Ze is opvallend vaak vrouw en opvallend vaak jong. Veellezeressen, die voorheen niet wisten dat er na sprookjesachtige boeken uit hun kindertijd (Biegel, Van Loon, Dahl, Rowling, Tolkien) ook zoiets bestaat voor volwassenen. Iets waar je met je vrienden over kunt praten zonder je te hoeven schamen.


Mariska Meijer (1992) studeert biomedische wetenschappen in Leiden en is zo'n lezer. Ze ontdekte de boeken snuffelend in de volwassenenkast van de bibliotheek. Sindsdien is ze verslaafd. Ze doet niet aan verkleden, maar vindt zichzelf 'wel een beetje een nerd'. Lachend bekent ze dat veel van haar vrienden en huisgenoten zondagnacht met 'hartstikke legale streamingtechnieken' klaarzitten voor serie vier. 'Maar het gaat mij toch echt om de boeken.'


De hype rond de televisieserie ontging haar in het begin volledig. Toen ze drie jaar geleden ineens iedereen over Game of Thrones hoorde praten, dacht ze dat het over die geweldige boeken ging die ze rond haar 15de voor het eerst las. De Narnia-boeken van C.S. Lewis, In de ban van de ring, de beschikbare Potter-episodes en historische jeugdromans had ze toen allang uit, probleemboeken over drugs en weglopen konden haar gestolen worden. 'Ik was er misschien net iets te jong voor, maar dat maakt het wel zo spannend, hè? Veel nuances ontgingen me toen nog.'


Wat ze er zo goed aan vindt? 'Het realisme. Martin laat je heel veel tijd investeren in mensen die plotseling dood gaan. Vaak op een banale, onnozele manier. Net als in het echte leven.' Ook het authentieke liefdesleven van de personages spreekt haar aan. 'Ik denk dat wij een generatie zijn die de Hollywoodseks met sfeerverlichting helemaal zat zijn. Game of Thrones is wel Amerikaans, maar niet nep.'


Een andere verklaring voor het succes is het historische karakter van de verhalen. De aan geschiedkundige non-fictie verslaafde auteur blijft dicht bij de middeleeuwse werkelijkheid en laat mythologie en magie maar mondjesmaat toe. Dat is precies wat de Hoogeveense vwo-scholiere Inge van Werven (1996) aantrekt.


'Toen ik een keer wél oplette bij geschiedenisles, raakte ik gefascineerd door de Franse Bloedbruiloft en de Engelse Rozenoorlog. Ik herkende veel van de gebeurtenissen en vroeg aan de leraar of het zou kunnen dat Martin die had gebruikt. Hij kende de boeken en bevestigde dat Martin door de geschiedenis was geïnspireerd. Prachtig vind ik dat: het overgrote deel gaat over politieke intriges. Veel personages geloven niet eens in magie. Ze hebben het veel te druk met andere dingen.'


De première van de nieuwe serie staat groot in de agenda, maar het kijken moet tussen de eindexamens door. Ze is bezig met haar mondeling Nederlands en hoe graag ze als aanstaande student religiewetenschappen ook leest, ze heeft er weinig zin in. 'Karakter van Bordewijk: bah. De Aanslag, alleen de eerste helft is leuk. Bij Engels mocht ik Twilight lezen en Game of Thrones. Dat deed ik liever.'


Heel gebruikelijk is het nog niet, maar haar school is zeker niet de enige die dat toestaat. Want voor nogal wat jongvolwassen lezers is fantasy het ideale medicijn tegen de leesdip, die zelfs bij ongeneeslijke boekenwurmen optreedt na de basisschool. En hoe groot is de afstand tussen Martin en de bloederige koningsdrama's van Shakespeare nu eigenlijk?


Leesbevorderaar en adviseur van middelbare scholen John Schrijnemakers denkt er ook zo over. Hij is eigenaar van kinderboekwinkel SpeelBoek en oprichter van De Leesfabriek, een website die jongeren van 15 tot 25 weer aan het lezen wil krijgen. 'Het is een groep die te oud is voor jeugdboeken en nog niet toe is aan Oek de Jong. Die verdomde canon doet bij zulke lezers meer kwaad dan goed.' Hoewel hij zelf liever Arjen Lubach of een literaire jeugdroman aanbeveelt, ziet hij dat een fanatieke groep veellezers verslingerd raakt aan fantasyseries.


Er is niet veel fantasie nodig om Game of Thrones te zien als een ontwikkelingsroman; als je de weinig spectaculaire schrijfstijl even vergeet. En daarin staat Martin niet alleen. 'Integendeel', stelt uitgever Jacques Post. 'Dit genre barst van de ontwikkelingsromans: de uitverkoren eenling die speciale gaven blijkt te hebben en aan een reeks tests wordt onderworpen. Bij Martin zijn het hele families die een ontwikkeling doormaken.'


Dit kon niet voorkomen dat het publiek van dit genre boeken aan het eind van de vorige eeuw aan het vergrijzen was. De gemiddelde leeftijd van de fantasylezer was in 1994 51 jaar. In 2010 is dat gemiddelde hard gedaald naar 31. En dat was nog vóór de tv-serie. Post: 'Er is sinds het succes van Rowling weer een generatie aan het opgroeien in dit genre. Daar ben ik blij mee. Fantasy is voor 14 tot 64, zeg ik altijd. Hoe oud je ermee wordt, mag je zelf weten, maar het is een genre om jong mee te beginnen. Het is maar goed dat er auteurs als Rowling en Martin zijn.'


Toch zijn het onmiskenbaar film, televisie en internet die voor de grootste klapper hebben gezorgd. Verkocht de schrijver in Nederland de eerste tien jaar zo'n 200 duizend exemplaren, sinds 2011 zijn daar in een razende versnelling 300 duizend bijgekomen. Meteen toen de serie in Amerika uitkwam, begon het downloaden van de afleveringen én de aanschaf van de boeken. In een half jaar tijd verveelvoudigde de verkoop van honderdvijftig per maand naar duizend per maand.


Als hierin een trend moet worden gezien, dan is het niet de belangstelling voor fantasy, denkt Chris Janssen van boekhandel Manschot. 'Ik zie een bredere ontwikkeling. Mensen kiezen tegenwoordig voor één genre. Ze willen alleen spanning. Of alleen fantasy. Of alleen kookboeken. Vroeger mocht je ze niet in een hokje stoppen, nu willen ze er niet uit. Ik denk dat mensen een bepaalde veiligheid zoeken in lezen.'


Het echte geheim van Martin is dat hij fantasy aantrekkelijk heeft gemaakt voor lezers die bij een goed boek aan iets anders denken dan Oek de Jong of Jan Siebelink. Met realistische seks, waar je bij Tolkien niet om hoeft te komen. Met goede en slechte helden, die precies even makkelijk dood gaan. En cliffhangers die zo schokken, dat zijn boeken net wat vuiler en dus lekkerder zijn dan die van zijn collega's.


Voor de echte lezers is het ondertussen smachten naar deel zes, waaraan Martin na alle drukte eindelijk toe lijkt te komen. Want net als zijn fans van het eerste uur wil hij niet dat de televisieserie de boeken inhaalt. Mariska Meijer, die ondertussen Dickens, Wilde en Austen heeft ontdekt, wacht met spanning op het goede moment om te gaan herlezen. Voor de derde keer alweer.


'Gek? Nee hoor. Zelfs na drie rondes moet ik weer van voren af aan beginnen om te weten hoe het ook alweer zat. Het is zó complex allemaal. Maar boeken die je niet wilt blijven herlezen, zijn überhaupt niet het lezen waard, toch? Alleen die frustratie om na zo'n cliffhanger jaren te moeten wachten, dat wil ik niet meer.'


LEZEN EN KIJKEN

In de boekenserie, die eigenlijk Het lied van ijs en vuur heet, verschenen inmiddels vijf boeken, waarvan een aantal in twee delen:


- Het spel der tronen (1997)


- De strijd der koningen (1999)


- Een storm van zwaarden (twee delen, 2001)


- Een feestmaal voor kraaien (2006)


- Een dans met draken (twee delen, 2011)


De boeken worden uitgegeven door Luitingh-Sijthoff. De tv-serie bestaat uit drie seizoenen, die in Amerika werden uitgezonden in 2011, 2012 en 2013. Pogingen om de serie in Nederland uit te zenden waren door het vele downloaden niet erg succesvol. Het vierde seizoen begint zondagnacht.


VENIJNIG MACHTSSPEL

Het spel der tronen gaat over een verscheurd koninkrijk, dat in de verte iets heeft van middeleeuws Engeland. Aan het hof, dat wordt geregeerd door de vadsig geworden Robert Baratheon, woedt een even heimelijke als felle strijd om de macht. De meest venijnige tegenspelers van de koning zijn de Lannisters, de familieleden van zijn vrouw. Alleen heer Eddard uit het hoge noorden blijft hem trouw. Maar zodra die naar het zuiden wordt gehaald om de koning bij te staan, blijkt hij weinig uit te kunnen richten in de slangenkuil. Ondertussen bereiden de overzeese verwanten van de vorige koning in ballingschap een bloederige terugkeer voor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden