Het gapende gat na Soeharto

Welke concessies president Soeharto ook doet, het zal te laat en te weinig zijn, denkt Aboeprijadi Santoso. Het is echter allerminst een uitgemaakte zaak wie hem kan en moet opvolgen....

TOEN PRESIDENT Soeharto vorige week terugkeerde uit Caïro werd hij letterlijk warm onthaald door de branden in Jakarta. Zo'n thuiskomst van een omstreden dictator mag symbolisch worden genoemd. Als hij een gelovige moslim is, zou hij dit na zijn bezoek aan het land van de farao's moeten zien als een slecht voorteken.

Voor hij Egypte verliet, verstuurde Soeharto een dubbelzinnige boodschap die onduidelijkheid liet bestaan over zijn voornemens: 'Als ik het vertrouwen niet meer heb (als leider van het land), zal ik een wijze worden'. Betekent dit dat hij onmiddellijk wil aftreden, vanachter de schermen wil regeren, of in de nabije toekomst zal aftreden?

Omdat Soeharto zelf geen uitleg verschafte en nog nooit is nagekomen wat hij heeft beloofd, is het beter hem niet serieus te nemen. Minister van Buitenlandse Zaken Ali Alatas herinnerde er terecht aan dat de president in het verleden vaker zulke uitspraken heeft gedaan. Geheel naar de wens van de president onderstreepte de minister 'dat als er een overdracht van de macht zal plaatsvinden, dat grondwettelijk zal geschieden'.

Het kardinale punt is echter dat de tijd tegen Soeharto werkt. Een formele machtsoverdracht betekent dat er op korte termijn een speciale vergadering van MPR, de Raadgevende Raad van het Volk moet worden gehouden. Zeker, de meeste leden zijn door Soeharto benoemd, maar nu het volk woedend is, zal Soeharto onder de leden moeten lobbyen en druk moeten uitoefenen om hun steun te verwerven.

De regering zal zeker twee of drie maanden, en een hoop geld, nodig hebben om het bewind van Soeharto zeker te stellen. Maar geen land in opstand en geen gefrustreerde oppositie kan zich negentig dagen extra veroorloven en het waarschijnlijk beslissende momentum laten verlopen. Voor de studenten en de oppositie geldt dat men het ijzer moet smeden als het heet is. Soeharto zal dus snel moeten handelen.

Maar Soeharto is een handig politicus, een machiavellist-Javaanse-stijl. Zodra hij uit Egypte was teruggekeerd, kondigde hij aan dat hij de energieprijzen met 15 procent zou verlagen, hetgeen betekende dat hij voor de derde keer afweek van de voorschriften van het IMF. De boodschap is dat de situatie in het land hem heeft 'gedwongen' een nieuwe koers te varen - in de hoop dat de publieke opinie, inclusief de boze jeugd die zich vanuit wanhoop overgaf aan een orgie van plunderingen, het IMF de schuld geeft.

In plaats van zoals president Soekarno in de jaren zestig te roepen 'Barst maar met je hulp', besluit Soeharto een duivels nationalistisch spel te spelen, in de hoop een 'Barst maar Soeharto' te vermijden.

De Indonesische dictator voelt zichzelf een koning, of zo u wilt een farao, die geen enkele blaam treft. Zoals Amien Rais, de meest uitgesproken oppositieleider, zei: 'Soeharto lijdt aan een Lodewijk de Veertiende-syndroom: l'Etat c'est moi. Hij was een heel goede vader voor zijn gezin, maar niet voor het volk.' Hierover bestaat consensus onder alle lagen van de bevolking, van de pluderende jeugd, via studenten tot de BMW-rijdende middenklassen.

De tragiek is evenwel dat de opponenten van Soeharto elk hun eigen zwakten hebben, en bovendien niet met elkaar samenwerken. Megawati Soekarnoputri is geen Cory Aquino. De dochter van Soekarno opereert zeer traag en besluiteloos, tot teleurstelling van haar volgelingen.

Amien Rais, de leider van de 28 miljoen leden tellende moslimorganisatie Mohammadiyah, is omstreden en wordt door het leger gewantrouwd als een radicale moslim. Hij zal zijn imago moeten veranderen om als een nationaal figuur in het plurale Indonesië geaccepteerd te worden.

Amien Rais is de leider van een nieuwe coalitie die de Raad van het Volksmandaat heet, en die wordt gesteund door uiteenlopende types als generaals buiten dienst, ex-ministers, katholieke en protestantse leiders en mensenrechtenstrijder Nasution. Toch heeft hij veel minder steun dan Abdurrachman Wahid, leider van de 40 miljoen leden tellende moslimorganisatie Nadhatul Ulama.

Deze organisatie zit steviger in elkaar dan die van Rais of van Megawati. Bovendien is Wahid veel beter in staat om met het leger samen te werken. Maar men voelt er niets voor tegen het leger op te staan, zodat de Raad van het Volksmandaat het zonder Wahid en Megawati moet stellen.

Niettemin zal Soeharto er niet in slagen enige sympathie te verwerven; zijn heerschappij is simpelweg nooit op populariteit gebaseerd geweest. Sinds de dood van Pol Pot is Soeharto de enig overgebleven leider in Azië aan wiens handen zoveel bloed kleeft. De moderne staat die hij heeft gebouwd, is in termen van mensenrechten duur betaald door de Javanen, de Oost-Timorezen en nu de Chinezen.

Gedurende zijn bezoek aan Egypte is het politieke landschap thuis radicaal gewijzigd. Dit betekent dat Soeharto een grote politieke beoordelingsfout heeft gemaakt. Dit, gecombineerd met de stijgende prijzen en de enorme corruptie, heeft zijn geloofwaardigheid tot bijna nul teruggebracht.

Soeharto zal de politieke arena waarschijnlijk spoedig verlaten, maar het ondemocratische systeem zal grotendeels intact blijven, terwijl het leger nog wel enige tijd een sleutelrol zal blijven spelen. Als concessie aan de publieke opinie zal hij wellicht zijn dochter Tutut en zijn vriend de houtmagnaat Bob Hasan uit het kabinet verwijderen.

Maar om zijn heerschappij toch voort te kunnen zetten zal hij tegelijk zijn schoonzoon generaal Prabowo Subijanto, een fanatieke hardliner, tot opperbevelhebber van de strijdkrachten benoemen, in plaats van generaal Wiranto. Deze laatste kan dan minister van Defensie blijven zonder enige militaire bevoegdheid.

De westerse wereld en Japan, die Soeharto's dictatuur uit naam van de handel en de stabililiteit altijd hebben gesteund, zullen zich moeten instellen op een democratisch alternatief. Nu de opstelling van de oppositie zich lijkt te verharden, zal dat een 'zachte landing' voor het bewind niet makkelijker maken. Welke concessie Soeharto ook doet, het zal te laat en te weinig zijn.

De grote demonstratie van morgen, de Dag van het Nationale Ontwaken, is voor Soeharto de eerste test.

Aboeprijadi Santoso is werkzaam bij de Indonesische sectie van Radio Nederland Wereldomroep.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden