Het ga u allen goed

Timmermans speecht in de VN.Beeld reuters

Veertig jaar geleden nam Harry Mulisch het initiatief om met vrienden die elkaar toch al regelmatig zagen wekelijks op een vaste tijd en een vaste plek te dineren. De laatste 24 jaar daarvan werd ik vaak voor het schrijven van deze column door die wekelijkse gesprekken geïnspireerd. Zo ook voor deze laatste. (nummer 1.038) We spraken over de belangrijkste veranderingen die zich in Nederland in die 24 jaar hebben voorgedaan.

Een paar clusters sprongen eruit. Zoals de explosie in informatie-, communicatie- en vervoersmogelijkheden, nationaal en internationaal. Nooit eerder konden zoveel mensen zo makkelijk toegang krijgen tot zoveel informatie en kennis, over zoveel landen en culturen. Een positief gewaardeerde ontwikkeling. Dat geldt ook voor de sterke afname van het aantal rokers. Gedragsverandering blijkt mogelijk.

Negatief beoordeeld wordt natuurlijk de toename van vreemdelingenhaat en moslimfundamentalisme. De nieuwsgierigheid naar de oorzaak van beide staat in geen verhouding tot de verontwaardiging erover. Duurzaam met twee maten te worden bemeten en oneerlijk te worden behandeld, maakt dat mensen zich niet thuisvoelen. De opvatting van Aboutaleb dat ze hier dan ook niet thuishoren, doet de vraag rijzen of hij in Rotterdam, waar de helft van de bevolking allochtoon is, wel thuishoort als burgemeester.

Verreweg de meest omvattende verandering vond iedereen de 'economisering' van de samenleving. Praktisch alle beleid staat in dienst van de economie zoals die wordt gedicteerd door een wereldwijd geliberaliseerde financiele markt. Geld flitst met de snelheid van het licht over de wereld, op zoek naar het hoogste rendement. Menselijke verhoudingen, gevraagde prestaties, de verhouding individu en samenleving, het onderwijs, de arbeidsmarkt, de verzorgingsstaat, alles is of wordt dienstbaar gemaakt aan economische wedijver en groei.

De politiek is verworden tot een proces van aanpassing aan veranderingen die worden geïnitieerd en gestuurd door anonieme machten waarop de bevolking geen greep heeft. Privatisering, verzelfstandiging en commercialisering, zoals in de media, de zorg, het vervoer, de post, de levering van water en energie sturen omvang en kwaliteit van productie en consumptie. Individuele belangen en hebzucht overwoekeren gemeenschappelijke belangen en solidariteit.

Vanwege het onvermogen van de bevolking invloed uit te oefenen op het beleid is er sprake van grote gelatenheid. Verzet is ver te zoeken, vooral omdat er nauwelijks nog organisaties zijn die er leiding aan willen geven. In tegendeel: de sociaal-democratie en de vakbeweging, eerder felle tegenstanders van bijna alle afbraak die nu plaatsvindt, kozen in plaats van verzet voor de macht.

Politici worden meer beoordeeld op het succes bij het implementeren van de 'hervormingen' dan op de inhoud. Staatssecretaris Van Rijn en minister Schippers worden in de media bewonderd omdat ze zulke ingrijpende en impopulaire maatregelen door het parlement krijgen. Minister Schippers maakt goede sier met het 'terugdringen' van de kostenstijging in de gezondheidszorg. In werkelijkheid gaat het vooral om het verplaatsen van 'collectieve' kosten naar particulieren. Echte bezuinigingen zullen pas optreden als mensen vanwege die verschuiving afzien van een gang naar de dokter. De extra kosten daarvan worden pas zichtbaar als deze minister al lang door een andere is opgevolgd.

Van Rijn decentraliseert, in combinatie met miljardenbezuinigingen, in een recordtempo de zorg voor ouderen en probleemgezinnen naar de gemeenten. Met alle risico's van dien. Vergelijk daarmee de wijziging in de hypotheekrenteaftrek, met minieme stapjes gespreid over dertig jaar.

Politieke partijen bundelen niet langer gemeenschappelijke ideeën, maar zoeken ad hoc aansluiting bij gemeenschappelijke gevoelens. Typerend was de aanpak van de ramp met het neergehaalde vliegtuig van Malaysia Airlines. Alle reden voor nationale rouw. Maar nooit eerder werd die rouw zo gepolitiseerd als deze keer. Met als hoogtepunt de retoriek van de minister van Buitenlandse Zaken in de Veiligheidsraad. Later bleek dat die inhoudelijk nergens op sloeg.

Ik vertelde mijn vrienden dat ik als gevolg van de collectief gekozen race to the bottom en de aanpak van het klimaatprobleem het geloof in de vooruitgang was kwijtgeraakt. Zij konden zich wel vinden in de veronderstelling dat bij ons, en wellicht in het hele westen, de mensheid tussen ongeveer 1960 en 1980 zijn beste tijd weleens gehad zou kunnen hebben.

PS: Ik schrijf aan een ambitieus boek. Morgen word ik 77. Ik weet niet hoeveel tijd ik nog heb. In mijn hoofd begon het schrijven van mijn column het schrijven aan het boek in de weg te zitten. Vandaar.

Ik dank de Volkskrant voor de langdurig geboden gelegenheid. Mijn lezers voor hun instemming of afkeuring. Het ga u allen goed.

Marcel van Dam zal essays blijven schrijven voor de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden