Reportage

Het Franse antwoord op de terreur van religieus fanatisme

Ondanks verschillen tussen burgers en politici, moslims en niet-moslims overheerst zondag de euforie in een massa die in verbondenheid het kwaad afwijst. 'De partij van de vrijheid is de grootste van Frankrijk.'

De Place de la République zondagmiddag (links). Rechtsonder omhelst de Franse president François Hollande Beeld Ton Koene
De Place de la République zondagmiddag (links). Rechtsonder omhelst de Franse president François HollandeBeeld Ton Koene

Sinds de bevrijding in 1944 zag Parijs niet meer zo'n grote demonstratie: naar schatting twee miljoen mensen. In andere Franse steden demonstreerden nog eens 1,7 miljoen mensen. Daarmee gaf de Franse Republiek een indrukwekkend antwoord op de terreur van het religieus fanatisme.

Om drie uur zondagmiddag vertrekt de stoet van de Place de la République in de richting van de Place de la Nation. Op de eerste rij lopen de nabestaanden van de slachtoffers en de overlevende redacteuren van Charlie Hebdo, die vanuit de huizen aan de Boulevard Voltaire worden aangemoedigd. Daarachter volgen meer dan zestig politieke leiders, onder wie François Hollande, Angela Merkel, David Cameron, Mark Rutte en Donald Tusk. Daarmee markeerde de manifestatie ook een Europees moment. Uitgedaagd door de mondiale ideologie van de islamitische jihad wordt Europa zich bewust van het belang van zijn waarden, die van vrijheid en vrijheid van meningsuiting voorop.

Patrick Pelloux, een columnist van Charlie Hebdo die de aanslag overleefde. Beeld AFP
Patrick Pelloux, een columnist van Charlie Hebdo die de aanslag overleefde.Beeld AFP

Ik denk, dus ik ben

Tijdens de demonstratie verdedigen de Fransen zeer bewust de waarden van de Verlichting. Aan het enorme beeld van Marianne, op de Place de la République, hangt een spandoek met de tekst 'Charlie, je pense, donc je suis': ik denk, dus ik ben. De ratio van René Descartes wordt ingezet tegen de blinde haat van de broers Kouachi en hun handlanger Amedy Coulibaly. Veel mensen lopen met Franse vlaggen en telkens opnieuw wordt de Marseillaise ingezet. 'Frankrijk is het land van de vrijheid en de mensenrechten. Een land van universele waarden', zegt Isabelle Birem (49), medewerker van een hotelconcern, die met een Franse vlag loopt.

De manifestatie is een enorme opsteker voor het Franse moreel. 'Ik ben er trots op een Fransman te zijn', zegt premier Valls. De centrumrechtse burgemeester van Orléans ontwaart 'iets heel sterks en dieps. Daar hadden we behoefte aan.' Het lijkt een beetje op de sfeer van de Koude Oorlog: een duidelijke scheidslijn tussen goed en kwaad, een enorme saamhorigheid rond de vrijheid.

Wereldleiders gaan met president Hollande voorop: onder hen de Britse premier Cameron, de Israëlische premier Netanyahu, de Duitse bondskanslier Merkel, de Palestijnse president Abbas, de Malinese president Keita, de Jordaanse koning Abdullah II en de Turkse premier Davutoglu Beeld AFP
Wereldleiders gaan met president Hollande voorop: onder hen de Britse premier Cameron, de Israëlische premier Netanyahu, de Duitse bondskanslier Merkel, de Palestijnse president Abbas, de Malinese president Keita, de Jordaanse koning Abdullah II en de Turkse premier DavutogluBeeld AFP

Polarisatie?

Hoe duurzaam is die eendracht? Is zij geen prachtig behang over een muur die onderhand angstwekkend diepe scheuren begint te vertonen? Het is niet moeilijk je een toenemende polarisatie voor te stellen: zowel het Front National als de radicale islam wint aan kracht.

'Ik maak me daar zorgen over', zegt Isabelle Birem, een hoogblonde Française. 'Mijn man is moslim en ik ben soms bang dat mijn kinderen gediscrimineerd zullen worden, omdat ze een achternaam van Arabische oorsprong hebben.'

Tijdens de demonstratie regeert echter de gematigdheid. We moeten niet alle moslims op een hoop gooien, klinkt het telkens weer. Een man heeft een bordje gemaakt van de foto waarop een van de broers Kouachi de islamitische agent Ahmed Merabet doodschiet. 'Voor wie ze niet uit elkaar kan houden: dit is de terrorist en dit is de moslim', staat erbij.

Demonstraties als die van gisteren trekken vooral goed opgeleide burgers uit welvarende steden, niet de lageropgeleiden uit de periferie, waar het Front National zijn aanhang vindt. Een doorsnee frontist zal niet snel voor het linkse Charlie demonstreren: een eigen bijeenkomst van Marine Le Pen. in het Zuid-Franse Beaucaire. trok ongeveer duizend belangstellenden.

De joodse advocaat Stéphane Haddad (40) trekt wél fel van leer tegen de islam.

'Ik vertrouw de islam niet', zegt hij. 'Ze zeggen steeds maar dat we niet alle moslims op een hoop moeten gooien, maar moslims hebben zelf de grootste moeite om afstand te nemen van de aanslagen. Hoeveel moslims heeft u vandaag gezien? Ze kúnnen wel demonstreren: denk maar aan de rellen die ze schopten bij de betogingen tegen de Gaza-oorlog.'

undefined

Allereerst Fransman

Toch hebben de moslimleiders de terreurdaden meteen scherp veroordeeld, net als willekeurige moslims die door de media werden geïnterviewd. Tijdens de demonstratie loopt een flink aantal moslims mee. Niet ver achter Haddad staat Yass (40), een ingenieur met Marokkaanse wortels. Hij heeft de Franse tricolore om zijn schouders gedrapeerd. Not in my name staat op het bordje om zijn nek. 'Ik ben allereerst Fransman, daarom draag ik de Franse vlag', zegt hij. Technisch tekenaar Hanfi Babou (32): 'Deze week was heel moeilijk. In naam van jouw geloof wordt zo'n daad gepleegd. Je bent betrokken, of je wilt of niet. Maar ik reken op de intelligentie van de Fransen. Die maken best onderscheid tussen moslims en terroristen. Zo niet, dan wordt het dramatisch.'

Een andere kloof loopt tussen burgers en politici. Nogal wat demonstranten zeggen geen enkel vertrouwen in politici te hebben en zouden het liefst helemaal geen politici in de stoet zien.

Eerdere grote demonstraties

21 november 1981, Amsterdam, Museumplein, tegen de plaatsing van nieuwe kernwapens in Europa, 400.000 betogers
29 oktober 1983, Den Haag, Malieveld, tegen de plaatsing van nieuwe kernwapens, 550.000
5 oktober 1991, Den Haag, Malieveld, tegen ingrepen in de Ziektewet en de WAO, 150.000
22 maart 2003 Amsterdam, tegen de oorlog in Irak, 20.000 volgens het ANP, 100.000 volgens de organisatoren.
2 oktober 2004, Amsterdam, Museumplein. Tegen beleid van het kabinet-Balkenende II. Georganiseerd door de vakbonden en Keer Het Tij. Meer dan 200.000 betogers Elders
28 augustus 1963, Washington, demonstratie voor rassengelijkheid (met de 'I have a dream'-rede van Martin Luther King), meer dan 250.000 deelnemers
29 mei 1968, Parijs, demonstratie van arbeiders en studenten tegen president Charles de Gaulle, 500.000
4 november 1989, Oost-Berlijn, tegen het DDR-regime, 500.000
20 oktober 1996, Brussel, Witte mars, voor een beter werkend onafhankelijk gerecht, 300.000
15 februari 2003, tegen de oorlog in Irak, onder meer demonstraties met in Londen 1 miljoen deelnemers, in Madrid 1,5 miljoen, in Rome 3 miljoen (notering in het Guinness Book of Records)

Potloden

Niettemin overheerst de euforie, de verbondenheid met een massa die het kwaad afwijst. 'De partij van de vrijheid is de grootste partij van Frankrijk', zegt verpleegkundige Nadia (42). Demonstranten schudden politieagenten spontaan de hand en bedanken ze voor hun moedige werk tegen het terrorisme. Mensen heben potloden in hun haar gestoken, lopen met reuzenpotloden rond, of met een bordje 'burgers, neem uw potloden op'.

President Hollande omhelst Patrick Pelloux, de arts en columnist van Charlie Hebdo die de aanslag toevallig overleefde omdat hij net werd weggeroepen. Leiders van verschillende religies lopen achter een spandoek 'Wij zijn Charlie'. De hele dag klinkt het Charlie, Charlie, Charlie!, gevolgd door klaterend applaus.

'Het hele land is opgestaan', zegt president Hollande. 'Vandaag is Parijs de hoofdstad van de wereld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden