Zin van het levenAafke Komter

‘Het fijne van zin ontlenen aan kleine dingen is dat er zo onnoemelijk veel van zijn’

Beeld Sophia Twigt

‘Wat is de zin van ons leven?’ Met die vraag startte iedere aflevering van de interviewreeks die Volkskrant-journalist Fokke Obbema in de Volkskrant publiceerde. Lezers krijgen nu ook de kans om die vraag te beantwoorden in een interview met zichzelf. Vandaag: Aafke Komter.

Als klein meisje werd Aafke Komter ooit samen met een paar klasgenootjes gefilmd voor de toen nog jonge zwart-wit-tv, terwijl ze een hond aan het kleien was. De presentator had niet direct door dat het een hond moest verbeelden, en vroeg: ‘Wat ben jij daar aan het kleien, Aafke?’ Omdat ze heel erg verlegen was, kon ze alleen maar een beetje onverstaanbaar fluisteren: ‘mmmm…hnd’, zoiets. ‘Wat zeg je, Aafke?’ ‘mmm…’n hnd’. ‘Ik versta je nog steeds niet goed, kan je me nog één keer vertellen wat je daar aan het kleien bent?’ ‘eh…mmm, ’n hond..’. Eindelijk verstond hij haar, maar wat was het moeilijk om gehoord te worden. Het was een eerste, vormende ervaring voor de zin van haar leven, zegt ze, nu ruim een halve eeuw later. En dat wil ze graag nader uitleggen.

Aafke groeide op in Blaricum. Niet in een welgestelde familie zoals de meeste anderen in dat dorp, maar als derde dochter in een gezin waarin de moeder de kost verdiende met pianoles geven. Geen vetpot, zeker niet in de toch al schrale jaren vijftig. Ze studeerde Nederlands, Frans en psychologie, heeft een academische carrière als hoogleraar achter de rug en geniet nu samen met haar man van hun regelmatige verblijf in Greonterp, het dorp waar Gerard Reve zijn bekendste boeken schreef. Gevraagd naar ‘de zin van ons leven’ zegt ze onmiddellijk dat de vraag echt verkeerd is.

 ‘Er is geen ‘ons’ leven, net zomin als er een zin van ‘het’ leven is. De veronderstelling dat er een grote gemene deler zit in de mogelijke antwoorden op die vraag, klopt niet. Iedereen geeft op een eigen, unieke manier zin aan zijn of haar leven. Voor de een is verbinding met de medemens het allerbelangrijkste, de ander ontleent zin aan het uitoefenen van de zangkunst, en de visboer op de Albert Cuypmarkt misschien aan het dagelijks roepen van ‘eersteklas kibbeling, prima kabeljauw’. En vragen we ons wel eens af hoe de Australische aboriginal over de zin van zijn leven denkt? Aboriginals hebben vermoedelijk veel te zeggen over voorouders, aan wie ze alles – hun kennis, hun kunstzinnige uitingen – ontlenen. De zin van hun leven zal zijn om voortdurend in contact te blijven met die voorouderlijke wezens, die hen immers alles van waarde hebben gegeven. De vraag naar ‘de zin van ons leven’ verraadt dus ook een sociale en culturele bias.’

Je hebt de beginvraag nu wel grondig gerelativeerd, maar hoe zit dat dan met jouw eerste ervaring van zingeving, dat voorval met die hond?

‘Ik kan me nog als de dag van gisteren herinneren hoe hemeltergend moeilijk ik het vond om me verstaanbaar te maken voor die presentator. Het was alsof ik door een hele dikke, ondoordringbare muur moest, het wilde maar niet lukken, net een boze droom. Toch was het voor mij van wezensbelang om duidelijk te maken dat het niet zomaar een homp klei was waarmee ik bezig was, maar wel degelijk een hond. Nou leek hij heus niet geweldig goed op een hond, maar hij had wel degelijk poten, oren en een staartje. Wilde ik dit aan de wereld duidelijk maken, dan moest ik dus harder roepen. Gehoord worden door de presentator, daar ging het om. Ik moest uit mijn schulp, en met heel veel moeite lukte het uiteindelijk. Wat een opluchting toen hij het eindelijk verstond! Het was een soort ‘geboorte in de wereld’, om het eens plechtig te zeggen. Je plaats veroveren door voor jezelf uit te durven komen, in dit geval met een gekleide hond.’

Een mooie kinderervaring, maar hoe ging het daarna verder met jouw zin geven aan het leven?

‘Later kwamen er natuurlijk andere dimensies bij. Maar er was wel een heel belangrijk zaadje geplant voor een basaal gevoel van gehoord, begrepen, herkend zijn. Het was nog lang niet direct stevig geworteld, dat is een doorgaand proces geweest. Toen ik begin twintig was, worstelde ik met grote zingevings- en levensvragen, zoals iedereen op die leeftijd. Ik las Camus en Sartre – ik studeerde toen nog Frans – nou, die konden er ook wat van. Ik was nogal somber en herinner me nog dat ik dacht: zelfmoord plegen doe je alleen als je jezelf belangrijk genoeg vindt om dat te doen. Dat vond ik niet op dat moment. Gelukkig maar.’

Hoe kwam het dat je dat soort gedachten later toch kon loslaten?

‘Pas als je het gevoel hebt er te mogen zijn, is er ruimte voor persoonlijke zingeving. Dat heeft bij mij nog best lang geduurd: eens verlegen, altijd verlegen. Ik heb erg lang geaarzeld over welke studie ik zou kiezen, ik ben begonnen met Nederlands, toen Frans en uiteindelijk psychologie, waarin ik ook ben afgestudeerd. Die keuze voor psychologie kwam omdat ik gegrepen was door het kolkende zielenleven van de helden uit de romans van Dostojevski, geweldig vond ik het. Maar mijn hoop om in de studie psychologie wijzer daarover te worden ging al gauw ten onder in de zee van oppervlakkige theorietjes en experimentjes waarover ik moest leren. Niks geen dieper inzicht in de grote menselijke drijfveren en emoties van liefde, haat, jaloezie, ijdelheid, hoogmoed, afgunst, enzovoort, dus al gauw vond ik er weinig meer aan. 

‘In mijn werk aan de universiteit ben ik toen afgedwaald naar de sociologen en de antropologen, die naar mijn smaak toch interessantere dingen te zeggen hadden over hoe mensen en hun specifieke omgeving elkaar wederzijds beïnvloeden. Eigenlijk is mijn hondenverhaal een mooie illustratie van wat de klassieke sociologen Charles Cooley en George Herbert Mead ‘the looking-glass self’ noemden: we ontwikkelen ons zelfgevoel door onze waarneming van de reactie of het oordeel van anderen. Ik zag het ongeduld van de presentator, wilde hem niet teleurstellen en perste er met grote moeite mijn antwoord uit: het was me gelukt, eindelijk. Daarom noemde ik het een vormende ervaring.’

Kun je voorbeelden uit je latere leven geven van wat zingeving voor jou betekent?

‘In elk geval niet iets wat met het hogere of het spirituele te maken heeft. Direct om ons heen is er al zoveel waaraan het hiernamaals nooit zal kunnen tippen. Voor mij is ‘de zin van ons leven’ vooral een ervaring die mij zin in het leven geeft. In die zin is het ook een ervaring die, evolutionair gezien, overlevingswaarde heeft – al zullen sommigen dat weer te laag-bij-de-gronds vinden. Zonder een basale gehechtheid aan het leven kun je geen zin van of in je leven verwachten. Natuurlijk is ‘de zin van ons leven’ meer dan de puur biologische overdracht van ons genenpakket aan de volgende generatie, al is dat zeker ook een aspect. Er zijn vele dimensies en invalshoeken, geen enkele is de enige of de meest ware. 

‘Voor mij heeft ‘zin’ allereerst te maken met de ervaring van geraakt worden, getroffen zijn, plezier, genieten, voldoening. Dat kan zijn door mooie beelden, klanken of geuren, verrassende gebeurtenissen, bijzondere ontmoetingen, je prettig voelen in je werk, bevredigende relaties met de medemens (‘verbinding’), of het schrijven van een stukje over ‘de zin van ons leven’. Soms doen die ervaringen zich voor in een sociale context, maar ze kunnen ook puur individueel zijn. Vanwege die eindeloze variatie – gelukkig maar dat die bestaat, want anders was er niks meer aan – is de vraag naar de zin van ons leven principieel onbeantwoordbaar. Naar mijn gevoel kun je namelijk aan alles zin ontlenen en er levenszin van krijgen: een winterkoninkje in je tuin (de Friezen noemen het ‘tomke’, een duimpje, waarmee ze dat hoge staartje bedoelen), het eerste blauwe druifje in het voorjaar, de late middagzon door het raam, een wolk die ineens lijkt op Donald Trump, een leuk, geanimeerd gesprek, vriendschap.’

Is de zingevingsvraag voor jou dan misschien eenvoudig een vraag naar waar je gelukkig van wordt?

Ik denk het wel, waarbij ik uitdrukkelijk niet bedoel dat je zou moeten streven naar geluk als levensdoel. Dat is een vergissing zoals psychiater Dirk de Wachter terecht zegt. Sterker nog: het lijkt me een recept voor mislukking. Hoe dan wel? Geluk komt niet naar je toe gewandeld. Het is meer een opmerkingsgave, openstaan voor wat er zoal waardevol is in je leven en daaraan zelf belang en betekenis toekennen. Het is niet voor niets dat de psychiater Rümke het had over geluk als ‘een gave’, die van binnenuit komt. 

‘Zelf zoek ik het vooral in de kleine dingen, maar natuurlijk zijn er ook veel grote dingen waarvan je het gevoel kunt krijgen dat ‘het’ leven zin heeft, zoals luisteren naar de Mariavespers van Monteverdi – beter nog, er zelf in meezingen – of opgaan in het Friese landschap met zijn schitterende wolkenluchten en felle kleuren. Het fijne van zin ontlenen aan kleine dingen is dat er zo onnoemelijk veel van zijn. En behalve die onnoemelijke hoeveelheid kleine dingen heb je dan ook nog de grote dingen. Het kan eigenlijk niet op. Is dat een beetje een antwoord op je vraag?’

Meer lezen over de zin van het leven? Deze andere inzendingen van lezers werden geselecteerd:

De natuur is zonder mededogen. Dus als er al een zin van ons leven bestaat, moeten we die zelf maken, meent akoestiekadviseur Peter van der Boom (58) uit Zutphen. ‘Laten we meer scharrelen, structuren loslaten en zien wat er gebeurt. Dat kan al op kleine schaal: een gesprekje op straat waardoor we een trein missen.’

Cile Schulz (53), beleidsadviseur uit Arnhem, koos ooit bewust geen moeder te worden. Reflecterend op de zin van haar leven voelt dat soms als een onjuist besluit. ‘Iedere vorm van leven is een toevalstreffer, het had er ook niet kunnen zijn. Er is geen zin, anders dan voortplanting, en dat heb ik dus niet gedaan.’

Volgens Aafke Komter is de vraag naar ‘de zin van ons leven’ verkeerd. ‘Er is geen ‘ons’ leven, net zomin als er een zin van ‘het’ leven is. De veronderstelling dat er een grote gemene deler zit in de mogelijke antwoorden op die vraag, klopt niet. Iedereen geeft op een eigen, unieke manier zin aan zijn of haar leven.’

Trees Roose liep op haar vijftiende weg van huis. Haar moeder laat niet naar haar zoeken. De mens is volgens Roose een ‘dolende stumperd’ die niks van de zin van het leven kan begrijpen. ‘Over zoveel miljard jaar blaast de zon zichzelf op en wordt deze schitterende blauwe aardbol gedegradeerd tot dood ijsblok. We zijn nog minder dan een splinter in een oneindige zwarte leegte waar geen aardse natuurwetten gelden.’

Onheil maakte vroeger al deel uit van het gezin waar Ton Hetebrij in opgroeide. Hij las vroeger de bijbel van kaft tot kaft en dacht de zin van het leven te hebben gevonden in het geloof. Maar langzamerhand dreef hij af, richting de poëzie. Maar toen er in 2019 een tumor bij hem ontdekt werd, vond hij vooral troost in anderen. ‘Hoe beeldend de poëzie ook vat had gekregen op mijn leven, zelfs de poëzie liet het afweten toen ik mijn eigen onheilsbericht onlangs te horen kreeg.’

Schrijver Dave Schut studeerde communicatiewetenschap maar deed dat met tegenzin, omdat hij met vragen zat waar de studie geen antwoord op kon geven. ‘Ik nam afstand van de samenleving, zowel uit verlegenheid als arrogantie, en wilde pas weer meedoen als ik precies wist waarom, en op welke manier.’

Als kind wilde Ton Roumen het liefst priester worden, hoewel zijn vader hem liever als econoom of accountant zag. Hij raakte geïnteresseerd in tantra, en geeft nu sinds tien jaar meditatieretraites. ‘Tantra is veel meer dan een verzameling seksuele praktijken, het is een wegwijzer naar je bestemming, naar wie jij in oorsprong bent. Die bereik je door alle emoties te voelen en te aanvaarden, de mooie en de lastige.’

Bioloog Frans Ellenbroek beseft meer dan ooit nu hij met pensioen is dat het antwoord op de vraag van de zin van het leven ligt in de manier waarop we onze tijd besteden, en dan met name onze vrije tijd. ‘Het evolutionaire systeem heeft intelligente regels ontwikkeld voor ons tijdmanagement. Kijk maar naar planten en dieren, zonder culturele invloed op tijdsbesteding. Hebben die vrije tijd? En draagt vrije tijd bij aan hun fitness?’

Schrijver Lotte Kok was op jonge leeftijd al veel alleen. ‘Eenzaamheid kan iets heel geks met je doen. Hoe langer je alleen bent, hoe meer je gaat denken dat het aan jou ligt, dat er iets vreemds met je is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden