Het fietsloze bruggetje van Jan van der Heyden

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: een bruggetje.
*Johan Cruijff

Detail van Jan van der Heyden: Gezicht op de Oudezijds Voorburgwal en de Oude Kerk in Amsterdam, circa 1670. Foto Museum Het Mauritshuis Den Haag

Altijd leuk om op een schilderij een oud bruggetje te vinden waarop je geregeld je fiets parkeert. Nou ja, op de voorloper van dat bruggetje; in dit geval de Oudekerksbrug op de Wallen in Amsterdam. Wie deze invalshoek te Amsterdam-gecentreerd vindt, vrees niet: Jan van der Heyden schilderde ook bruggetjes en kerken in Veere, Emmerich, Keulen, Delft, Antwerpen, Nijmegen, Rome, en Goudesteijn aan de Vecht. Ieder z'n Jan van der Heydenbruggetje, maar ik woon nu eenmaal in Amsterdam en loop af en toe de oudste kerk van de stad graag binnen of eet een ijsje bij Tofani, en zo komt het dat mijn fiets soms op die brug belandt. Het bruggetje dat er bij Van der Heyden zo mooi fietsloos bijstaat, in een vriendelijke boog die tot een glimlach gespiegeld wordt in het stille water van de Oudezijds.

Jan van der Heyden: Gezicht op de Oudezijds Voorburgwal en de Oude Kerk in Amsterdam, circa 1670; olieverf op paneel; 41,4 x 52,3 cm. Foto Museum Het Mauritshuis Den Haag

Windstil

Omdat de gebouwen de aandacht opeisen in Van der Heydens stadsgezichten zie je soms pas op het tweede gezicht hoe het er kan krioelen van de mensen. Dat komt ook door zijn stijl - op de een of andere manier is er rust in de steden, alsof het altijd windstil is op een late middag of vroege ochtend. Heel stads en toch niet dus, want de Wallen staan nou niet bekend als een oase van rust - ook toen al niet. Op dit detail zijn naast het mannetje rechts zeker vijf andere, drukkere mensen te zien, volgens mij zelfs zeven (nog twee op de stenen brug in de achtergrond). Ze wandelen, dragen melkemmers of zijn in de weer op een schip; alledaagse doe-dingen. Neem je de rest van het schilderij erbij dan wordt er ook gewassen, bier geproefd, geroeid, gespeeld, gesjouwd en gehandeld. De rust komt van rechts, van ons mannetje dat even op de brug is blijven stilstaan. Een toerist misschien, want wie er woont heeft meestal haast.

Of toch, geen toerist. Het viel mij vorig jaar, toen ik begon te wandelen in mijn stad, op hoe een ander tempo je een heel andere stad kan voorschotelen, dan die je daarvoor kende. Misschien geïnspireerd door Teju Cole's boek Open City (2011), waarin een Nigeriaanse arts in New York zijn lange, gestructureerde werkdagen van zich af loopt in de straten van de stad, hij zich wijk voor wijk in het anonieme gezoem van mensen, auto's en sirenes begeeft als tegenwicht voor de concentratie die zijn werk overdag vereist. Stap voor stap dringt New York zo zijn leven binnen. Als je gaat lopen, komen eerst de snelheid en het lawaai als een schok binnen - zolang je er deel van uitmaakte, viel het nooit op. Maar daarna vormt de stad zich naar je tempo. Cole schrijft: 'Elke beslissing - of ik linksaf sloeg, of ik ging kijken hoe de zon onderging in New Jersey, dan wel aan de East Side door het schemerduister stapte om even naar Queens te kijken - elke beslissing was onbeduidend, en gaf mij daarom een gevoel van vrijheid.'

Dat mannetje dat even stilstaat op de brug máákt de stad rustig. De bedrijvigheid en de mensen worden het decor, de stad zelf een karakter. Al wie er leefde, werkte, ruziemaakte, speelde, schreeuwde, verdronk, zoeft voorbij zoals de haastige fietsers doen. De bomen en de huizen en de kerken die alles hebben langs zien komen en drijven, zij lijken je te wenken. We zijn er nog. We blijven. De stad is ook van jou.

www.detailsofart.com

Zelf inzoomen

Hoeveel mensen telt u? Zoek zelf op het schilderij van Jan van der Heyden met de inzoomtool hieronder.
Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.