Het falende zwaard van de moraal

Binnenkort beginnen de openbare hoorzittingen in de parlementaire enquête naar Srebrenica. In de internationale politiek leiden morele bedoelingen vaak tot immorele uitkomsten, bleek in Bosnië....

Door Willem de Bruin

LUITENANT-KOLONEL Ojukwu wist ruim dertig jaar geleden al hoe het werkte. Menigeen zal het zich nog herinneren, de hartverscheurende foto's van uitgemergelde kinderen in de wildernis van Biafra, de Nigeriaanse provincie die door Ojukwu in 1967 onafhankelijk werd verklaard. Aan alle kanten ingesloten door het Nigeriaanse leger was er al snel een tekort zowel aan wapens en munitie als aan voedsel en medicijnen. Ojukwu besefte dat zijn enige kans op overleven lag in inzetten van de ellende als wapen in de strijd om de publieke opinie. Een pr-bureau bombardeerde de media hierop met beelden van hongerende kinderen, in de Biafraanse propaganda slachtoffers van de 'genocide' op het Ibo-volk door de Haussa's.

Een militaire interventie was uitgesloten - voormalig kolonisator Engeland steunde de Nigeriaanse regering - maar het morele appèl op de bevolking van Europa en de VS miste zijn uitwerking niet. Van alle kanten stroomden voedsel en medicijnen, en ook wapens, naar het benarde Biafra. Een bloedige oorlog die door Biafra al bij voorbaat was verloren, kon zo mede dankzij westerse hulp nog tot januari 1970 worden voortgezet. De schattingen van het totale aantal doden lopen uiteen van een tot drie miljoen.

Het patroon van Biafra zou zich later in verhevigde vorm herhalen. In de jaren negentig kon de publieke opinie de etnische zuiveringen in het voormalige Joegoslavië niet langer aanzien. Het Westen besloot tot een humanitaire interventie met militaire middelen, die uiteindelijk tot de dramatische val van Srebrenica zou leiden. Achtduizend moslims werden afgevoerd, onder toeziend oog van Dutchbat. Binnenkort begint de parlementaire enquête naar Srebrenica. Het onderzoek zal opnieuw de vraag doen rijzen hoe zinvol humanitaire interventies zijn. Kan de wereld echt veiliger en democratischer worden door militair in te grijpen? Of werken interventies alleen maar averechts, met alle rampzalige gevolgen vandien? Hoe kan oprecht mededogen met de slachtoffers van oorlogsgeweld in overeenstemming worden gebracht met de harde werkelijkheid waarin niet de moraal, maar de macht in laatste instantie de loop der dingen bepaalt? Ook de mogelijke oorlog tegen Irak maken zulke vragen weer actueel. Natuurlijk is Saddam Hussein een wrede dictator, maar zullen de kosten van een oorlog uiteindelijk opwegen tegen de baten?

De discussie over Srebrenica keerde de afgelopen zeven jaar steeds weer terug naar die ene vraag: had het kunnen worden voorkomen? Juist het moreel hoogstaande doel dat we ons hadden gesteld, de bescherming van de Moslimbevolking, maakt het nauwelijks te accepteren dat het tegenovergestelde werd bereikt. Wie zich ook in de toekomst niet wil neerleggen bij het onrecht in de wereld, doet er beter aan zich te concentreren op de voorgeschiedenis dan op de vraag of Dutchbat had moeten terugschieten. Juist in die fase bleek immers hoezeer morele verontwaardiging ons blind kan maken voor de machtsverhoudingen waarbinnen dat morele doel moet worden gerealiseerd. Dan geldt wat de filosoof Hans Achterhuis na de Kosovo-oorlog de interventionisten voorhield in zijn boek Politiek van goede bedoelingen: 'Wie de slachtoffers centraal stelt zonder naar de politieke context te kijken, kan wel eens meer slachtoffers maken dan helpen.'

Dit pleidooi voor Realpolitik maakt de afweging niet makkelijker. Wie immers durft onrecht te negeren omdat ingrijpen op termijn misschien nog meer slachtoffers vergt? 'Het besluit tot uitzending was onbegrijpelijk als je achteraf naar de naakte feiten kijkt. Maar als je de politieke context van die periode er bij houdt, zou ik dat besluit nu weer net zo nemen', aldus Leoni Sipkes, oud-Kamerlid van GroenLinks in het partijorgaan De Helling na het verschijnen van het NIOD-rapport over Srebrenica.

Als criticus van het interventionisme heeft Achterhuis meermalen gewezen op de noodzaak een onderscheid te maken tussen de persoonlijke moraal en het politieke gedrag van staten. Het probleem ontstaat wanneer we onze persoonlijke moraal projecteren op onpersoonlijke organen als de staat. Waar individuen kunnen worden aangesproken op hun menselijkheid, wordt het politieke gedrag van staten bepaald door belangen. Belangen, zoals veiligheid en stabiliteit, die niet per definitie minder legitiem of amoreel zijn.

N

EDERLAND is daarbij in het voordeel omdat het als klein land minder strategische belangen in het oog hoeft te houden dan de grote mogendheden. Daardoor kan het zich kan permitteren een grotere rol toe te kennen aan de moraal in de buitenlandse politiek. Wie echter, zoals in Srebrenica, moreel hoog te paard gaat zitten, zonder zelf over voldoende machtsmiddelen te beschikken om dit morele doel waar te maken, staat uiteindelijk met lege handen. Toen het erop aankwam, bleek dat hogere belangen handhaving van de enclaves in de weg stonden.

Na Srebrenica namen we ons voor alleen nog deel te nemen aan vredesoperaties die aan harde voorwaarden voldoen, zoals een helder doel en een duidelijk mandaat. Er is echter nog een vraag die hieraan vooraf gaat. In hoeverre dragen humanitaire interventies daadwerkelijk bij aan een veiliger wereld en een groter respect voor de mensenrechten? Wie humaniteit boven soevereiniteit plaatst en zelfbeschikkingsrecht boven veiligheid, wie de mensenrechten desnoods met geweld aan de wereld wil opleggen, kan per saldo meer conflicten oogsten dan bezweren. Wat Paul Scheffer eerder 'de militarisering van de menslievendheid' noemde, leidt dan niet tot een versterking van de internationale rechtsorde, maar eerder tot een ondermijning daarvan.

De Golfoorlog liet reeds zien dat een consequente toepassing van bovengenoemde beginselen al snel afketst op machtspolitieke overwegingen. Koeweit was bevrijd, maar aan Irak brandden we onze vingers liever niet, want een ongedeeld Irak onder Saddam Hussein was altijd nog te verkiezen boven het risico van een versplintering als de Koerden en shi'iten het zelfbeschikkingsrecht zouden opeisen. En dus kon Saddam Hussein de opstand van de bevolking ongehinderd neerslaan.

In Kosovo trokken we ten strijde voor het behoud van de multi-etnische samenleving om er achter te komen dat de onderdrukte Albanezen daar helemaal niet op uit waren en op hun beurt de Serviërs de grens over joegen. De morele verontwaardiging had de NAVO een oorlog ingestuurd met doelstellingen die elkaar welhaast per definitie uitsloten. Waar de Albanezen het zelfbeschikkingsrecht opeisten, was een onafhankelijk Kosovo wel het laatste waar het Westen na de Joegoslavische burgeroorlog behoefte aan had.

De recente verkiezingen in Bosnië bevestigden andermaal dat zeven jaar na het akkoord van Dayton een multi-etnische staat daar nog steeds ver weg is en de staat Bosnië de facto niet meer is dan een VN-protectoraat. De tijd zal leren of Kosovo en Afghanistan deze status zullen weten te overstijgen. Inmiddels is de kans groot dat de VS, om toch van Saddam Hussein af te komen en tegelijk Irak overeind te houden, ook dit land aan de ketting van protectoraten zullen toevoegen.

Nergens wellicht botsen macht en moraal zo duidelijk als in Tsjetsjenië, het conflict dat vorige week op zo'n bloedige wijze aan de vergetelheid werd ontrukt. Het lot van de Albanese bevolking in Kosovo was vermoedelijk altijd nog te verkiezen boven dat van de Tsjetsjenen nu. Er is nochtans weinig fantasie voor nodig om te begrijpen waarom in dit geval niemand een interventie bepleit. De politieke realiteit dwingt tot selectiviteit en zou daarom ook tot een tempering van onze morele pretenties moeten leiden.

V

OOR DIE bescheidenheid zijn nog meer redenen. De geschiedenis leert dat uiteindelijk bijna iedere oorlog met humanitaire argumenten kan worden gerechtvaardigd. Bush' doctrine van de preventieve aanval is in dit opzicht een fraai staaltje machtspolitiek, verpakt in morele retoriek. Op 11 september 2001 hebben moslimfundamentalisten in zijn ogen de oorlog verklaard aan de hele westerse beschaving. Tegen terroristen helpt afschrikking niet en dan is preventief optreden noodzakelijken om de democratie en de mensenrechten te beschermen. En aangezien terroristen zich niet aan grenzen houden, kunnen de Verenigde Staten dat ook niet. Soevereiniteit moet hier wijken voor veiligheid, onze veiligheid wel te verstaan.

De politicoloog David Chandler, auteur van From Kosovo to Kabul: Human Rights and International Intervention, constateert dat het debat over het interventionisme steeds meer neigt naar eenzijdig optreden buiten de VN om. Zoals de bombardementen op Servië misschien niet volkenrechtelijk, maar wel moreel waren gerechtvaardigd, zo zouden ook in de toekomst interventies niet per se afhankelijk mogen zijn van VN-goedkeuring.

'Het spreekt voor zich dat zodra het recht van secundair belang is verklaard voor wat Bush en Blair moreel noodzakelijk achten, er feitelijk geen juridische belemmeringen meer zijn om waar dan ook in de wereld te interveniëren, zolang het om de goede zaak gaat.' Handhaving van de internationale rechtsorde wordt zo een zaak van het geweten van de leiders van de grote mogendheden.

Heeft het ideaal van een rechtvaardige samenleving het hiermee afgelegd tegen botte machtspolitiek? Voor zover de illusie bestaat dat dit ideaal met het zwaard kan worden verwezenlijkt, moet het antwoord bevestigend luiden. Dat betekent niet dat in de politiek geen plaats zou zijn voor idealen. Uiteindelijk is ook onze veiligheid ermee gediend als anderen in veiligheid kunnen leven. En soms zal de humanitaire nood zo hoog zijn dat blijven toekijken onze principes ongeloofwaardig maakt. Maar willen we niet eindigen als moderne kolonisatoren, dan is geweld niet de beste manier om de democratie te verspreiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden