Het Eritrees stilzwijgen

Het COA heeft aanwijzingen voor seksueel misbruik van Eritrese vluchtelingen in kringen rondom de Eritrese kerk in Rotterdam. Er zijn geen aangiften. Waarom hullen Eritreeers zich in stilzwijgen?

Het interieur van de Eritrees-orthodoxe kerk in Rotterdam. De Eritrees-orthodoxe Tewahdo-kerk ontstond in 1993 na de afscheiding van de Ethiopisch-orthodoxe kerk. De kerk staat onder strenge controle van het regime in Asmara. In 2006 werd patriarch Antonius afgezet door de president nadat hij om opheldering had gevraagd over het lot van enkele opgepakte prominente kerkleden.Beeld Henk Wildschut

Op de tweede verdieping van de pastorie van de Eritrees-orthodoxe kerk in Rotterdam staat een bed dat altijd netjes is opgemaakt. Over de lakens ligt een wollen sprei met rozenmotief. Daarover hebben de priesters een plastic zeil gelegd. Het bed moet schoon zijn, voor het geval de bisschop van Eritrees-orthodoxe kerk ooit zijn geloofsgenoten in Nederland bezoekt.

'Dan zal dit zijn slaapplek zijn', zegt Teklit Girmazion, de voorzitter van het kerkbestuur. Hij geeft deze ochtend een rondleiding door zijn kerk. Hij oogt ontspannen, ondanks dat zijn kerk ernstig in verlegenheid is gebracht door een bericht van het COA, de organisatie die verantwoordelijk is voor de opvang van asielzoekers, dat hier mogelijk Eritrese jonge vluchtelingen zijn misbruikt.

Het COA kreeg signalen van particulieren, medewerkers in asielzoekerscentra en VluchtelingenWerk Nederland dat 'een groot aantal' vrouwen tussen de 17 en 22 jaar zwanger is geraakt na een bezoek aan de kerk.

In een intern memo, in handen van de Volkskrant, schrijft het COA dat 'er aanleiding is te denken dat de zwangerschappen voortkomen uit gebeurtenissen in of rondom de kerk'. Ook 'zijn vragen te stellen of de vrouwen uit vrije wil ingestemd hebben met het seksuele contact'. Het COA heeft minderjarige asielzoekers verboden nog diensten van de kerk te bezoeken.

De Eritrese gemeenschap is verdeeld over het nieuws. 'Het is onbestaanbaar dat de kerk er iets mee te maken heeft, want het is een heilige plaats', stelt een gelovige Eritrese vrouw. Anderen zeggen 'niet verbaasd' te zijn als de kerk direct of indirect betrokken is geweest. Ze wijzen erop dat de kerk een omstreden reputatie heeft als verlengstuk van het dictatoriale regime in Eritrea. De 'grimmige praktijken' van de eenpartijstaat zouden in Nederland - en in de kerk - worden voortgezet. Zo vreest WO=MEN, een organisatie die opkomt voor vrouwenrechten, dat de mogelijk misbruikte vrouwen onder druk worden gezet door het consulaat van Eritrea om te zwijgen.

VN-rapporteur voor de mensenrechten Sheila Keetharuth benoemt deze praktijk in haar vorig jaar verschenen rapport over de grove mensenrechtenschendingen in Eritrea. Wie kritisch is, wordt zwart gemaakt, geïntimideerd en verklikt. Familieleden in Eritrea lopen het risico te worden bestraft middels gevangenisstraf, marteling of een onbetaalbare boete. Het is de angstcultuur in de Eritrese gemeenschap, die maakt dat vrijwel niemand met zijn of haar naam in de krant wil.

Er zijn aanwijzingen dat de kerk het regime in Asmara steunt. Zo zei voorzitter Girmazion eerder tegen de Volkskrant dat hij 'niet tegen de Eritrese regering is'. De voorganger van de kerk, priester Keshi Afewerki, liep op 22 oktober vorig jaar in Genève mee met een demonstratie van aanhangers van de Eritrese dictator Afewerki tegen het VN-rapport over de mensenrechtenschendingen. Hij liep tussen andere Eritrese priesters die op hun kleding een afbeelding meedroegen van president Afewerki, met de tekst: 'Wij zijn hem en hij is ons.'

Girmazion zegt nu met nadruk dat kerk en staat strikt gescheiden zijn. 'Iedere Eritreeër is hier welkom, welke partij je ook aanhangt.'

De voorzitter zegt nog nooit van seksueel misbruikte vrouwen in zijn kerk te hebben gehoord, tot de wijkagent op 8 januari voor de deur stond. Die had van de politie in Drenthe informatie gekregen dat een groot aantal jonge vrouwen in het azc Oranje ongewenst zwanger was geraakt na een meerdaags bezoek aan zijn kerk. Volgens Girmazion is dit onmogelijk. 'Wij komen altijd samen in groepsverband en onder het toeziend oog van onze priesters. Bovendien worden mannen en vrouwen altijd gescheiden. Dit kán hier niet gebeurd zijn.'

Advocaat Bart-Jan Walraven, sinds maandag woordvoerder van de kerk, zegt niet te begrijpen waarop het bericht van het COA is gebaseerd. 'Ik lees alleen flarden in de media en die vind ik eerlijk gezegd nogal vaag.'

De betrokken organisaties houden zich stil. VluchtelingenWerk Nederland wil alleen kwijt dat het gaat om 'jonge, kwetsbare vrouwen' die ongewenst zwanger zijn geraakt. Stichting NIDOS, die minderjarige vluchtelingen onder voogdij heeft, spreekt alleen van 'vermoedens en signalen van misstanden'. Het OM laat weten voorlopig weinig te kunnen doen, omdat er geen aangiften zijn gedaan. Binnenkort volgt een expertmeeting waarin duidelijk moet worden wat de rol van de Rotterdamse kerk is geweest.

Toevluchtsoord

Zeker is dat voor veel Eritrese vluchtelingen de kerk een belangrijk toevluchtsoord is. Onder hen zijn veel jongeren die alleen zijn gevlucht; een derde van de alleenstaande minderjarige asielzoekers in Nederland is afkomstig uit Eritrea. In de kerk voelen ze zich thuis en treffen ze lotgenoten.

De Tewahdo-kerk in Rotterdam is voor de over het hele land verspreid wonende, diepgelovige Eritrese gemeenschap in Nederland dé ontmoetingsplek. Volgens Girmazion zijn er in de vluchtelingenstroom van de afgelopen twee jaar honderden leden bijgekomen, inclusief vijftien priesters. De kerkdiensten worden wekelijks door zo'n vierhonderd aanhangers bezocht. Ze komen vaak met bussen uit plaatsen en opvangcentra in het hele land. Minderjarige asielzoekers die de diensten willen bezoeken, moeten toestemming vragen aan hun voogd.

De Eritrese eredienst begint kort na middernacht, omdat de nacht een 'heilige tijd' is, zo zeggen de Eritreeërs. De priesters beginnen soms rond 02.00 uur, waarna de dienst urenlang doorgaat met gezang, rituelen en een preek. Bezoekers van buiten moeten daarom een slaapplek regelen om alles bij te kunnen wonen.

Vooral tijdens de meerdaagse kerkelijke feesten komen honderden Eritrese jongeren naar de kerk in Rotterdam. De toeloop is dan zo groot dat het bestuur een sporthal moet huren waar de diensten worden gehouden. Zo'n moment was bijvoorbeeld de viering van het Eritrese Oud en Nieuw, op 11 en 12 september.

De priester Keshi Afewerki (midden) uit Rotterdam demonstreert oktober vorig jaar in Genève tegen een kritisch VN-rapport over mensenrechtenschendingen in Eritrea.

Volgens bronnen binnen de Eritrese gemeenschap zouden bezoekers destijds ook in de pastorie hebben overnacht. In de pastorie zijn naast het bed voor de bisschop ook kamers met matrassen waar gerust kan worden. Buren klaagden bij de gemeente over nachtelijk geluidsoverlast. De kerk kreeg van de gemeente een waarschuwing. Het kerkbestuur liet deze week burgemeester Aboutaleb weten dat gasten van ver weliswaar 'in een afgescheiden gebied in de kerk verbleven om tot rust te komen', maar dat 'vorige zomer hier een eind aan is gekomen'.

Dictatuur

Het overgrote deel van de Eritrese asielzoekers krijgt - evenals Syrische vluchtelingen - in Nederland een verblijfsvergunning omdat het regime in hun geboorteland te boek staat als zeer repressief. Door de grote schaal waarop mensenrechtenschendingen als dwangarbeid, hechtenis zonder vorm van proces en martelingen plaatsvinden, wordt het land wel vergeleken met Noord-Korea.

Dat de mogelijk misbruikte vrouwen tot nu toe geen aangifte hebben gedaan, kan het gevolg zijn van de angst- en schaamtecultuur waarin zij zijn opgegroeid en die ook binnen Eritrese gemeenschap in Nederland heerst. Er zijn aanhangers van het dictatoriale regime actief in Nederland die Eritreeërs in hun greep proberen te houden middels feestjes, roddel, afpersing en intimidatie.

Zo hebben medewerkers van het COA en de ggd gemerkt dat het gedrag en de bereidwilligheid om te praten bij de zwangere meisjes van de ene op andere dag kan veranderen. Dat duidt erop dat er op hen wordt ingepraat.

Zelfs in de asielprocedure voelen vluchtelingen de hete adem van het bewind in Asmara. Een paar maanden geleden ontsloeg de IND enkele tolken die lid bleken te zijn van de enige in Eritrea toegestane politieke partij. Volgens ingewijden nog maar 'het topje van de ijsberg'. Voor het doen van hun verhaal bij het COA en de politie zijn de mogelijke slachtoffers van het seksuele misbruik ook aangewezen op Eritrese tolken -zijn die wel betrouwbaar?

Daarnaast heerst er onder Eritreeërs een taboe op seksualiteit. Over seks wordt niet gepraat, laat staan over gedwongen seks. Dat maakt aangifte doen tot een moeilijk te nemen horde. 'In zijn algemeenheid kun je stellen dat verkrachting een belangrijke manier is in de Eritrese gemeenschap om vrouwen monddood te maken', zegt hoogleraar en Eritrea-deskundige Mirjam van Reisen van de Universiteit Tilburg. 'In de Eritrese cultuur geldt een taboe op seksualiteit buiten het huwelijk. Vrouwen zullen zeker niet willen dat dit op welke manier ook bekend wordt.'

In een speciale kamer in de pastorie in Rotterdam is een bed opgemaakt voor het geval de bisschop van de Eritrees-orthodoxe kerk op bezoek komt.Beeld Henk Wildschut

De kans bestaat dat de Eritrese vrouwen die door landgenoten in Nederland zijn verkracht, ook in eigen land zijn misbruikt. In Eritrea komt seksueel misbruik systematisch en op grote schaal voor, blijkt uit VN-rapport van vorig jaar. Zo worden jonge vrouwen gerekruteerd voor het leger en daar door commandanten als seksslaaf gebruikt. De VN doen aanvullend onderzoek naar seksuele slavernij in Eritrea.

De misbruikaffaire vergroot de spanningen in de verdeelde Eritrese gemeenschap. Hoewel de orthodoxe kerk een belangrijke bindende rol speelt, is zij ook omstreden. De afgelopen jaren was er sprake van een leegloop onder gelovigen. Kritische geesten werden uitgestoten en probeerden een nieuwe kerk te stichten.

In 2013 deed een 14-jarig meisje aangifte van seksueel misbruik door een meerderjarige kerkgenoot. Volgens de kerk gaat het om een 'liefdesrelatie' die uit de hand is gelopen. De zaak staat los van het mogelijke misbruik waar het COA nu over spreekt.

Voorzitter Girmazion baalt van de berichtgeving. Hij zegt dit soort zaken het liefst 'intern op te lossen'. Na het nieuws deed hij een oproep op Facebook om 'niet bang te zijn' en met informatie naar het bestuur te komen. Niemand heeft zich nog gemeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden