Het enthousiasme voor Piketty moet wel schuldgevoel zijn

Vrij zicht

Bestaat Nederland uit twee naties die elkaar nauwelijks ontmoeten? Bekijk bovenstaande kaartjes, gemaakt na de Europese verkiezingen door electoraal geograaf Josse de Voogd. Amsterdam binnen de ring is van D66 en GroenLinks, geslaagde bakfietsouders met een duur huis. Daarbuiten stemmen de allochtonen PvdA en wat resteert aan lage inkomens PVV.

Dan Den Haag als meest gesegregeerde stad. Op het zand kraait D66 victorie, op het veen is de PVV ruimschoots de grootste. Zelfs de stations hebben een afwijkende clientèle, het CS voor ambtenaren en succesvolle Hagenaars, het HS voor allochtonen en PVV. Voorheen had je voor ontmoetingen over de klassengrens kerk, school, dienstplicht en voetbalclub. Tegenwoordig trouwen doctorandussen met doctorandussen, niet meer met vmbo-klantjes.

WRR en SCP verzorgden samen een artikelenbundel getiteld Gescheiden werelden? Nog wel met een vraagteken. De oude economische tegenstelling tussen arm en rijk, die vanouds samenvalt met links en rechts, bestaat nog. De oude solidariteit is ook niet weg. Bevoorrrecht voelt mee met de financiële achterblijvers. GroenLinks en de PvdA zijn net als de SP voor een miljonairstaks. En kijk eens naar het verbluffende enthousiasme voor Piketty deze week.

Dat moet wel schuldgevoel zijn. De culturele tweedeling, kortweg die tussen hoger- en lageropgeleiden, is veel venijniger dan de oude economische tegenstelling. Dat maak ik op uit de WRR-bundel, die zelf een pijnlijke demonstratie is van het eigen onderzoek. De geconstateerde superioriteitsgevoelens van de hogeropgeleiden vind je er dan ook in terug. Hoog en laag, voorheen waren we met zijn allen gewoon links. Nu is het idee dat de onderklasse rechts is geworden, of in elk geval populistisch. Sindsdien wijst hooggeschoold laaggeschoold af, daar komt het op neer.

De Franse econoom Thomas Pikkety kwam op 5 november naar de Tweede Kamer om te spreken over ongelijkheid in bezit en vermogen. Beeld anp
Amsterdam versus Den Haag. Beeld -

De Vlaamse socioloog Elchardus schrijft dat de lager geschoolde klasse niet veranderd is. De buschauffeur is nog steeds buschauffeur. Het is de elite die veranderde. Voorheen was 1 procent hoog opgeleid, nu bijna 30 procent. Met als gevolg een overweldigende opvattingenheerschappij. Er bestaat wel ongemak, dat je terugvindt in de populariteit bij de elite van André Hazes en dissertaties over soapseries.

Maar de boodschap liegt er hier en daar niet om. 'Hogeropgeleiden zijn minder bevooroordeeld jegens andersdenkenden en minderheidsgroepen, en veel meer dan lageropgeleiden geneigd deze mensen en groepen evenveel rechten en vrijheden te bieden als zijzelf hebben.' Aldus twee onderzoekers van de Erasmus Universiteit. Daarna halen ze de F-schaal van Adorno uit het vet om de geneigdheid tot fascisme bij lageropgeleiden te meten. Hogeropgeleiden zijn kortom betere mensen. Zelf hebben ze daar geen last van, maar de onderkant voelt zich wel degelijk in de steek gelaten. Vandaar de haat tegen wat op GeenStijl de linkse goedmens heet.

Behulpzaam om te begrijpen hoe dat zit, is een boeiend artikel over de culture wars in de VS. In de kern gaat die virulente tegenstelling tussen conservatief en progressief Amerika over de plaats van de moraal, binnen of buiten jezelf. Voor rechtse Republikeinen komt de orde der dingen van God. Zodoende zijn ze tegen abortus, homoseksualiteit en euthanasie. Pal daartegenover staan liberale Democraten die zelf wel uitmaken hoe ze hun leven inrichten. Ogenschijnlijk lijkt de toestand in het volstrekt geseculariseerde Nederland daar niet op. Bij ons is de PVV weliswaar heel rechts, maar van abortus of homoseksualiteit maakt Wilders geen punt.

Maar vaak spoelen Amerikaanse thema's hier later aan, en een slag anders. De meest omstreden onderwerpen zijn momenteel Europa, immigratie en Zwarte Piet. Vergelijkbaar met de VS is het wezen van die controverse de botsing tussen individuele en collectieve moraal. Hogeropgeleiden wijzen vrijwel alles af wat verwijst naar eigen groep of gemeenschap. Dat gaat van het ouderwetse gezin tot kerk en van traditie tot uiteraard de natie, die zoals bekend hoog scoort op de F-schaal.

André Hazes. Beeld anp

In meritocratische tijden is het individualisme niet alleen dominant maar een dogma geworden, las ik bij de Amerikaanse politicoloog Mark Lilla. Progressieve politiek is de facilitering van zelfontplooiing geworden, buitenlandse politiek opkomen voor individuele mensenrechten. Men is niet meer in staat om te zien dat Europakritiek of bezwaren tegen immigratie óók over zelfbeschikking gaan, omdat het hier niet een individueel maar een gemeenschappelijk lot betreft. Zo heb ik horen beweren dat Europacritici of tegenstanders van immigratie eigenlijk psychopaten zijn.

De klasse van lager geschoolden voelt zich afgewezen. Zij hebben gelijk en niet alleen omdat ze verliezers zouden zijn. We zijn geen rondvliegende atomen, zoals ze bij GroenLinks en D66 menen. Van zo'n oppervlakkige vorm van liberaal denken zou je het liberalisme willen redden. Alle grote liberale filosofen, van John Stuart Mill tot Isaiah Berlin, hebben betoogd dat vrijheid meer is dan in je eentje soeverein in het leven staan. Vrijheid is net zo goed met gelijkgestemden, op grond van gedeelde geschiedenis en cultuur, een gezamenlijke toekomst kiezen.

Uiteindelijk stellen de inleiders van de bundel vast dat de segregatiesoep in Nederland niet zo heet gegeten wordt. We moeten wel uitkijken, zegt een van hen in een interview, want als populisten de tegenstellingen uitvergroten, heb je springstof. Rare conclusie om te wijzen naar de populisten, als je eerst zelf opschrijft dat hogeropgeleiden hun neus ophalen voor de onderkant. Ik zou denken dat de elite eens bij zichzelf te rade moet gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.