Het eindstation

Het Pension in Anjum werd een House of Horrors. Er werden lijken opgedolven. De 52-jarige pensionhoudster, die vandaag van de rechter in Leeuwarden hoort hoeveel jaar ze in de cel zal moeten doorbrengen, had altijd bezoek van 'aparte mensen, randfiguren'....

Het feit dat zijn hospita de indruk maakte lichtelijk geschift te zijn baarde Billy helemaal geen zorgen. Tenslotte was ze niet alleen volstrekt ongevaarlijk - dat stond als een paal boven water - maar ze was bovendien kennelijk een vriendelijke en edelmoedige vrouw. Hij vermoedde dat ze in de oorlog een zoon had verloren of iets dergelijks, en dat ze daar nooit overheen was gekomen.

Zijn het liefhebbers van Roald Dahl geweest, Louw de Jong en Herman Sonnemans, de beide slachtoffers in de geruchtmakende zaak van de Anjumer pensionmoorden? Waarschijnlijk niet. Anders moeten ze hebben geweten dat hospita's, hoe 'volstrekt ongevaarlijk' ze op het eerste gezicht ook mogen lijken, sinds Op Weg Naar De Hemel niet te vertrouwen zijn.

In het eerste korte verhaal van dat boek uit het begin van de jaren zestig gaat de jonge Billy Weaver onvermijdelijk hetzelfde lot tegemoet als Christopher Mulholland en Gregory W. Temple voor hem: volmaakt geconserveerd en opgezet op de derde verdieping van het pensionnetje in Bath, als gezelschap van een eenzame, inderdaad geschifte hospita 'van een jaar of vijfenveertig, vijftig, met een warme, hartelijke glimlach, een rond, roze gezicht en heel lieve, blauwe ogen'.

Het moet gezegd, Anjum is Bath niet. Het Engelse kuuroord met zijn fraaie Georgian gebouwen, Romeinse baden en het Koninklijk Nationaal Ziekenhuis voor Reumatische Aandoeningen heeft stijl en elegantie. Het stadje in Avon heeft zelfs zo'n wereldse grandeur dat Jane Austen zich afvroeg wie er ooit moe zou kunnen worden van Bath.

Dat is niet de eerste gedachte die bij je opkomt in Anjum. Weliswaar staat de Nederlands Hervormde Kerk fier op een terp, alsof ze de 1400 inwoners wil waarschuwen voor de toorn Gods over het kwade in de mens. En in bar-dancing De Bonkelaer zal het in het weekend ongetwijfeld gezellig zijn. Bovendien kan niet elke vlek in dit kleilandschap bogen op een Pizzeria Fellini. Maar van een dorp als Anjum gaan er toch vooral dertien in een dozijn.

Vroeger, zegt een dorpeling aan de stamtafel van Hotel Lauwersmeer, ja vroeger, toen telde Anjum wel tien cafés en zes bakkers. En in de Franse tijd is het dorp zelfs een garnizoensplaats geweest. Maar daarna was het toch vooral een eindstation. Van de spoorlijn uit Dokkum.

Het stationsgebouw van weleer is Het Pension aan de Hearrewei, waarmee een werkloze biologe drie jaar geleden grootse plannen heeft maar dat al snel verwordt tot een Fries House of Horrors, bewoond door een heks die met haar herdershond spelende kinderen van het erf verjaagt.

De 52-jarige pensionhoudster. Zo staat de vrouw bekend die vandaag van de rechter in Leeuwarden hoort of ze, conform de eis van de officier van justitie, de komende vijftien jaar - in de praktijk een jaar of acht - in het gevang doorbrengt en vervolgens ter beschikking zal worden gesteld van de regering. Wegens moord op de 26-jarige De Jong en de 38-jarige Sonnemans, alter ego's van Mulholland en Temple. Tegen een 27-jarige medeverdachte uit Dokkum is zeven jaar cel geëist.

Leeftijd, een voorkeur voor jonge mannen, een psychotische stoornis. De overeenkomsten tussen de fictieve hospita uit het verhaal van Dahl en de pensionhoudster uit Anjum zijn opmerkelijk. Beiden zijn kennelijk op geheel eigen wijze in een volstrekt sociaal-maatschappelijk isolement terechtgekomen. De hospita uit Bath deed wat in de thee van haar sporadische pensiongasten. Ondernemer André Zandt uit Schiermonnikoog beweert, ondanks gebrek aan bewijs, dat de pensionhoudster uit Anjum ooit zijn vader, met wie ze een relatie had, heeft willen vergiftigen.

Het Pieter Baan Centrum in Utrecht heeft de in Eindhoven geboren en op Texel opgegroeide verdachte aan een psychiatrisch onderzoek onderworpen en komt tot conclusies, waarbij de auteur Dahl zijn vingers zou aflikken. Een intelligente, goed opgeleide vrouw die in haar jeugd genegenheid tekort komt. Een sterke persoonlijkheid, die zelf de regie wil voeren en de zaken wil bepalen.

Maar ook iemand met een extreem gevoel van onveiligheid, dat zich uit in angst, achterdocht en verwarring. Niet bij machte haar leven te ordenen en van een bestaan van goede banen - beleidsmedewerkster bij een ministerie, onderzoekster, lerares - afgegleden naar het drugscircuit en een milieu van criminele randfiguren.

Met mannen heeft ze een haat-liefde verhouding. Fraai verwoord staat het in het psychiatrisch rapport: 'Mannen die ze wil verdraagt ze niet, mannen die ze verdraagt wil ze niet'. De psychose heeft haar geweten aangetast. Ze kan haar agressie niet beteugelen.

De pensionhoudster uit het lugubere verhaal van Anjum is sterk verminderd toerekeningsvatbaar. De kans op recidive van een ernstige vorm van geweld is groot. Reden voor het Pieter Baan Centrum om aan te dringen op tbs met dwangverpleging.

Zo helder als de analyse is van de psychotische persoonlijkheid van de pensionhoudster, zo veel vragen blijven onbeantwoord over de dubbele moord die zich rond de kerst van vorig jaar openbaarde. Na een tip van een Anjumer wordt op kerstavond in de tuin van het vroegere station het lijk van De Jong, huurder van de oude woning van de pensionhoudster in het dijkdorpje Moddergat, opgegraven. Hij moet de dag daarvoor om het leven zijn gebracht.

Op eerste kerstdag wordt vervolgens haar vroegere 'bodyguard' Sonnemans opgegraven. Deze notoire drinker met een zwaar crimineel verleden blijkt al een half jaar dood te zijn. Aanvankelijk wordt ook een 40-jarige vrouwelijke pensiongast uit Borne als verdachte aangemerkt. Maar zij komt na enig juridisch touwtrekken na twee weken weer vrij.

Bij justitie rijst al snel de verdenking van nog meer moorden. Twee F-16 fotoverkenners en grondradar worden ingezet, maar uiteindelijk blijft het aantal slachtoffers in de zaak van de pensionmoorden beperkt tot twee.

Van de moord op De Jong zijn geen ooggetuigen. De dorpsgenoot die de politie tipte en die betrokken was geweest bij de hennepkwekerij in de schuur naast Het Station, heeft verklaard dat hij opdracht kreeg van de verdachte haar te helpen bij het 'inpakken' en begraven van het stoffelijk overschot van De Jong. Ook de vrouw uit Borne heeft over de dood van De Jong een belastende verklaring afgelegd.

Bij de dood van Sonnemans staan de lezingen van hoofd- en medeverdachte lijnrecht tegenover elkaar. De pensionhoudster zou Sonnemans met een vijftien kilo zware voorhamer op het hoofd hebben geslagen, waarna de Dokkumer mede-verdachte hem zou hebben begraven. Maar de raadslieden van de pensionhoudster, de broers Hans en Wim Anker, laten van deze verklaring van de 'kroongetuige', van oorsprong een Belg, tijdens de rechtszitting weinig heel.

Zij vermoeden dat hij zijn eigen rol bij de moord op Sonnemans bagatelliseert ten koste van hun cliënte. De Dokkumer heeft bovendien een motief voor de moord. Hij zou Sonnemans in mei vorig jaar hebben betrapt bij het plegen van ontuchtige handelingen met het tweejarige dochtertje van zijn toenmalige vriendin.

De Ankers geven ook weinig voor de getuigenverklaringen van de Anjumer en de vrouw uit Borne. Zij vragen in eerste instantie vrijspraak voor de pensionhoudster. Bij een bewezenverklaring door de rechtbank pleiten zij voor een korte celstraf en snelle dwangverpleging.

Op uitnodiging van het actualiteitenprogramma NOVA woont rechtspsycholoog H.F.M. Crombag, hoogleraar aan de Universiteit van Limburg, veertien dagen geleden de twee dagen durende rechtszitting bij. Hij vermoedt dat er veel meer aan de hand is dan uit het betoog van het OM blijkt.

'De verdachte heeft een langdurige connectie met allerlei verdachte personen. Er zijn, om met de Belgen te spreken, 'nevendossiers' waar het echte verhaal in zit. Wat hebben al die mensen met elkaar te maken, wat hebben die uitgespookt? Veel zaken zijn tijdens de zitting onverklaard gebleven of zijn tegenstrijdig. Ook ontbreekt het de hoofdverdachte aan een motief. Ik ben er bijna zeker van dat de moorden niet zijn begaan op de wijze waarvan gezegd wordt dat ze zijn begaan en dat de hoofdverdachte ze niet alleen heeft gepleegd. Ik dank de hemel op mijn blote knieën dat ik de rechter niet ben.'

Aan de stamtafel van hotel Lauwersmeer wordt niet getwijfeld. De stamgasten maken weinig woorden meer vuil aan de dubbele moord. Het imago van Anjum is er slechts door bezoedeld geraakt. Er zijn dagen geweest dat je in het dorp over de hoofden van de 'moordtoeristen' kon lopen.

De pensionhoudster? Niemand kent haar goed. Ze was 'zwaar gefrustreerd' en had altijd bezoek van 'aparte mensen, randfiguren'. Maar dat het pension het eindstation van twee jonge mannen zou worden, nee, dat hebben ze in Anjum niet kunnen bevroeden.

Ze leek hem verschrikkelijk aardig. Ze leek sprekend op de moeder van zijn beste schoolvriend, bij wie hij eens in de kerstvakantie had gelogeerd. Billy nam zijn hoed af en stapte over de drempel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.