Het einde van het ego-peuteren

Iedereen heeft een politiek bewustzijn, zelfs de narcistische jongeren, daarvan is psychotherapeut Andrew Samuels overtuigd. 'Burgers kunnen wel zeggen dat ze niets met die bureaucratische kliek te maken willen hebben, maar ze kunnen er niet omheen.' Hij wil de kloof dichten door de political people en de psycho people bij...

LICHT geamuseerd peilt Andrew Samuels, hoogleraar in de dieptepsychologie in Essex en Londen, mijn wantrouwende blik. De man die de Bertolt Brecht van de psychotherapie wil zijn, die de theorieën van Machiavelli wil gebruiken om tot een creatievere vorm van politiek te komen, de man die Noord-Ieren en Britten, Palestijnen en Israëli's samenbrengt in workshops om de wederzijdse 'vastgeroeste beeldvorming' te doorbreken, zo'n man is gewend aan reacties van ongeloof, van onbegrip, onverschilligheid en zelfs van medelijden.

Zelden worden Samuels' ideeën onmiddellijk met enthousiasme omarmd. Wenkbrauwen worden opgetrokken, schouders opgehaald, als hij vertelt over een 'nieuwe politiek met een menselijk hart', over het belang van 'emotionele geletterdheid' en zijn vorsen naar ieders 'politieke psyche'.

Hoewel kiezers zich in groten getale van de traditionele partijen afkeren, is Samuels ervan overtuigd dat iedereen, zelfs de narcistische jongere, een politiek bewustzijn heeft. En dat iedereen dus ook politiek valt te mobiliseren. Het is slechts een kwestie van persoon en politiek samenbrengen. Mensen aanspreken op de gevoelens die ze hebben, niet over hun jeugd of over hun ouders, maar over maatschappelijke problemen. Het persoonlijke moet weer politiek worden. Maar, haast hij zich te zeggen, wel op een andere, minder dogmatische wijze dan in de jaren zestig en zeventig gebeurde.

We praten in de keuken van zijn kantoor in de keurige Noord-Londense wijk Tufnell Park. Op tafel ligt het degelijke Britse weekblad The Economist, met op het omslag een koninklijk portret van prinses Diana. Enigszins triomfantelijk schuift Samuels het weekblad onder de neus van de verslaggeefster. 'Het fenomeen Diana is het ultieme bewijs dat de innerlijke mens geraakt wordt door de politiek en dat de politiek in sterke mate beïnvloed wordt door de menselijke emotie. Het innerlijk en de buitenwereld zijn niet van elkaar te scheiden.

'Burgers kunnen wel hun schouders ophalen en zeggen dat ze de buik vol hebben van de politiek, dat ze niets met die bureaucratische kliek te maken willen hebben, maar dat is natuurlijk niet zo. Ze kunnen er niet omheen. Net zomin als de politieke elite voorbij kan gaan aan emoties, gevoelens, aan wat de mens beweegt.'

Hij verwacht dat zijn theorieën door de dood van lady Di, die een nauwelijks te verklaren golf van emoties losweekte, in vruchtbaarder aarde zullen vallen. Hij merkt nu reeds dat er een grotere belangstelling is van de gevestigde media en van de politiek. Voor zichzelf ziet hij een rol als bemiddelaar weggelegd. Een bemiddelaar die de uiterste zijden van het maatschappelijk spectrum dichter bij elkaar brengt.

'Er gaapt een enorme kloof tussen wat ik noem de psycho people en de political people. Onder psycho people versta ik: mensen die uitsluitend bezig zijn met zelfontplooiing, die actief zijn in de New Age-beweging, die ervan uitgaan dat je de boze wereld alleen kan veranderen door aan jezelf te werken.'

Het gevoel dat de traditionele politiek weinig tot niets doet om de kwaliteit van het bestaan te verbeteren, uit zich in diverse vormen, zegt Samuels. Je komt het tegen in de groene politiek, in het feminisme, in de human potential-beweging, in de bevrijdingstheologie, in het zoeken naar God in de moderne natuurkunde.

'De psycho people en de political people lijken elkaar intens te haten. Ik beweeg me in beide kampen en proef aan beide zijden een bijtend sarcasme. Er wordt in buitengewoon denigrerende termen over elkaar gesproken. De psycho people zeggen van de politici dat ze zich uitsluitend bedienen van smerige trucs, dat ze materialistisch zijn, oppervlakkig, van elk spiritualisme gespeend, dat ze alleen geïnteresseerd zijn in maatschappelijke structuren en de innerlijke mens negeren. De political people schamperen terug dat de psycho's zich overgeven aan geestelijke masturbatie, dat ze elitair zijn, geen enkel contact hebben met het gewone volk, dat ze hun tijd verlummelen, narcistisch zijn.'

Samuels geeft toe dat het niet eenvoudig is beide kampen bij elkaar te brengen. 'Het lukt ook alleen maar als je duidelijk kunt maken dat de binnen- en de buitenwereld van de mens stevig met elkaar verweven zijn. En Di helpt daarbij. Ik heb sinds haar dood wel honderden theorieën gelezen, in een poging de explosie van gevoelens te verklaren. Mijn theorie is dat ze allemaal waar zijn. Er zijn mensen die geraakt worden door haar erotische uitstraling, er zijn er die zich identificeren met de rebelse Diana, het meisje dat zich in haar eentje verzette tegen een enorm machtsblok, die kille koninklijke familie, The Firm. Er zijn er die de moeder Theresa in haar koesteren. Anderen bewonderen haar omdat ze ogenschijnlijk zo makkelijk en glamoureus de rol van moeder, van werkende vrouw, vrouw van de wereld, sexy minnares en spiritueel wezen met elkaar verenigde.

'En dan is het helemaal niet belangrijk dat ze dat natuurlijk allemaal niet was. Dat ze altijd nanny's had, waarschijnlijk nooit een aardappel heeft geschild, en met een playboy verkeerde. De perceptie is belangrijk. En de perceptie zegt niet alleen wat over het innerlijk van een individu, het zegt ook iets over hoe dat individu tegen de politiek aankijkt.'

Di deed waarvan miljoenen vrouwen dromen, niet alleen in Groot-Brittannië maar in de hele wereld, betoogt Samuels. Die vrouwen stuiten echter op tientallen maatschappelijke horden. Er is onvoldoende kinderopvang, kantoor- en schooluren sluiten niet op elkaar aan, vrouwen krijgen vaak minder betaald dan mannen en doen nog altijd het leeuwendeel in het huishouden. Veel vrouwen zitten 's avonds afgemat op de bank voor de televisie, ze lopen niet in sexy lingerie rond en dineren niet romantisch met hun minnaar buiten aan een tafeltje in exotische oorden.

Samuels' visie is dat de plotselinge dood van prinses Diana werkte als een katalysator, die collectief onbewuste politieke gevoelens deed opborrelen. Volgens hem wortelt de populariteit van de Britse premier Tony Blair in diezelfde diffuse cocktail van emoties, in het onbestemde onbehagen. 'Blair is, net als Diana, een erotisch leider, die aan andere dingen raakt dan puur het politieke. Hoe kan het anders dat linkse mensen, zoals ik, hun hoop op hem vestigen? Terwijl we, als we naar zijn beleid kijken, dat behoorlijk conservatief is, eigenlijk veel te klagen zouden hebben.'

0 ROTISCHE leiders, zegt Samuels, oefenen een bijna fysieke aantrekkingskracht uit op het volk. 'Ze geven de mensen een goed gevoel, het idee dat het in hun vermogen ligt de wereld te veranderen. John F. Kennedy was zo'n erotische leider. Nelson Mandela is dat niet. Hij is een groots leider, maar meer een vaderfiguur. De wijze ouder die over het volk waakt, die ruzies sust, maar de Zuid-Afrikanen niet het gevoel geeft dat ze van alles kunnen veranderen in hun leven.

'Of ik, of mijn beroepsgroep, iets kan betekenen voor politieke leiders? Je bedoelt, of het mogelijk is dat wij de politici kunnen leren hoe ze aan de emoties van burgers moeten appelleren? Die misvatting heerst wel, ja. Zo ben ik, in het kader van het 'political psyche network', actief in de Labour Party. Tijdens partijcongressen doe ik workshops voor politici. Vorig jaar oktober in Blackpool hield ik de workshop Preparing for disappointment: minding the gap between realism and idealism. En inderdaad kwam daar een aantal aankomende parlementsleden op af, die veronderstelden dat ze konden leren hoe de kiezers te manipuleren. Dat kan ik niet, en wil ik ook niet.

'Ik kan politieke leiders alleen bewust maken van de emotionele ingrediënten van de politiek. Hun bijvoorbeeld duidelijk maken dat beleid kan falen, omdat geen rekening is gehouden met irrationeel verzet. Ik noem maar wat. De regering schept allerlei voorwaarden om de ongelijkheid tussen man en vrouw op te heffen. Er komt ouderschapsverlof en een 36-urige werkweek. De bedoeling is dat vaders en moeders in staat worden gesteld beiden voor de kinderen te zorgen. Prachtig bedacht allemaal. En op zich is er niets mis met die maatregelen.

'Maar dan blijkt dat mannen slechts mondjesmaat gebruik maken van ouderschapsverlof. Vrouwen zijn geneigd die mannen vreselijk op hun kop te geven, ze uit te maken voor egoïsten. Het kan verhelderend werken te wijzen op onbewuste angsten. Mannen kunnen zich verzetten omdat ze, heel diep van binnen, in het onderbewustzijn, bang zijn voor homo te worden uitgemaakt. Of, misschien heeft het tegenstribbelen te maken met een soort doodsangst. Mannen zijn door de eeuwen heen gewend zich in de buitenwereld te bewegen. Ze gaan op jacht, zijn assertief, moeten de kost verdienen. Thuis betekent voor die mannen stilstand, een gebrek aan beweging: de dood van het individu dat ze waren. Diezelfde angst zie je onstaan bij vrouwen die geproefd hebben van de buitenwereld.'

Overigens ziet Samuels graag aangetekend dat hij weinig voelt voor 'het werken met politieke leiders'. Hij wil zich niet aansluiten bij de macht. Zijn missie is 'op te komen voor de bewuste burger, die zijn politieke zelf kent en ook zijn eigen politieke geschiedenis kan doorgronden'. Betreurenswaardig vindt Samuels het dat steeds meer mensen de traditionele politiek de rug toekeren, uit teleurstelling en onverschilligheid. Zo kunnen de politici immers stilletjes hun gang gaan.

0 FGAANDE op zijn eigen persoonlijke ontwikkeling, en die van veel van zijn geestverwanten, denkt hij dat de tijd rijp is voor een nieuwe 'linkse politieke mobilisatie'. Hij schetst het patroon: these, antithese, synthese. In de jaren zestig waren veel bevlogen jongeren louter geïnteresseerd in de hervorming van de maatschappij. Al het persoonlijke was politiek en de maatschappij was maakbaar. Toen dat een illusie bleek, de oude structuren van de macht taaier waren dan verondersteld, sloten de wereldverbeteraars zich in zichzelf op. Het Ik-tijdperk trad aan. De babyboomers gingen consumeren en collectief achterover op de divan van de psychiater en de psychotherapeut. Nu, meent Samuels, komen langzamerhand de grenzen van het ego-peuteren in zicht.

Dertig jaar geleden werd hij zelf radicaal links 'uit persoonlijke wanhoop'. Hij had problemen thuis, voelde de onweerstaanbare drang zich af te zetten tegen zijn ouders. Hij werd lid van een radicale splintergroep (de trotskisten) en wilde de gevestigde orde vernietigen. Na enkele jaren van blind activisme stapte hij teleurgesteld uit de politiek. Hij stortte zich op het theater. 'Ik had een tamelijk populaire theatergroep. Ik vond het een uitdaging met mensen samen te werken, samen te repeteren, iets te scheppen.'

Samuels merkte dat hij het repeteren, het schaven aan en motiveren van mensen, zelfs boeiender vond dan het spel op de planken. 'Ik wilde drama gebruiken om met mensen te werken. Psychodrama, dus besloot ik psychologie te gaan studeren.' Hij werd en is nog altijd 'dieptepsycholoog', een jungiaan. De politieke activist van weleer sloot zich op in spreekkamers (hij heeft een eigen praktijk) en ging doceren aan de universiteiten van Essex en Londen.

'Enkele jaren geleden begon tot me door te dringen dat ik niet alleen maar therapeut wil zijn. Ik wilde me ook niet langer blijven distantiëren van mijn radicale verleden, voelde de behoefte mijn motivaties van vroeger te analyseren. Waarom ging ik destijds in de politiek? En waarom zou ik me niet weer politiek manifesteren?'

Hij ontdekte dat hij niet alleen stond in deze behoefte. Veel van zijn vrienden uit de linkse beweging waren de hulpverlening ingegaan. Ze waren niet langer politiek actief, maar wel diepgaand ontevreden over de politieke gang van zaken. Samuels: 'Al analyserend kwamen we er achter dat we het persoonlijke en de politiek weer wilden samenbinden. Zelf ben ik nu lid van Psychotherapists and counselors for social responsability, een groep van therapeuten en hulpverleners die zich buigt over maatschappelijke kwesties. En ik ben medeoprichter van Antidote, een denktank van een gevarieerd gezelschap opinieleiders. Sociologen, economen, journalisten, progressieve politici en therapeuten komen regelmatig bij elkaar om te brainstormen over een nieuw politiek elan. In het besef dat tegenwoordig elke institutie en elk element van de cultuur ten prooi is gevallen aan versplintering en balkanisering, proberen we ideeën te ontwikkelen voor een nieuwe, maatschappelijke cohesie.'

Voor psychologen, therapeuten en psychiaters is een sleutelrol weggelegd, meent Samuels. Zij zijn het immers die kennis hebben van de menselijke 'binnenwereld'. Hij denkt daarbij nadrukkelijk niet aan een groep politiek actieve therapeuten, analoog aan Artsen zonder Grenzen. 'We moeten ons niet in een aparte organisatie isoleren. Ik zou heel tevreden zijn als we zouden kunnen bereiken dat aan elke commissie die beleid voorbereidt, een therapeut of psycholoog wordt toegevoegd.'

Samuels probeert zijn gehoor bewust te maken van onbewuste motieven. 'Ik vraag dan eerst naar ieders persoonlijke politieke herinnering. Dus niet zomaar naar beelden van vroeger, maar naar het eerste 'politieke' beeld. En dan vraag ik op welke manier de moeder die beelden heeft beïnvloed. En dan naar de vader, de broer, de zuster. In Amerika hebben ze me geleerd deze methode aantrekkelijk te verpakken. Dus nu zeg ik: we gaan op zoek naar je innerlijke politicus.

'Klinkt je dat allemaal soft in de oren en gruwel je van de gedachte dat nu ook de politiek getherapeutiseerd moet worden? Ik ken die aanvallen op mijn gedachtengoed. Ik heb ze zelfs verzameld, zes stuks, in een artikel dat ik schreef voor het onlangs verschenen boek More Analysists at work. Daarin probeer ik een antwoord te geven op allerlei mogelijke tegenwerpingen. Mijn antwoord komt erop neer dat ik geen goeroe wil zijn die kant-en-klaar-recepten voor een betere wereld uitstrooit over de burgers. Eigenlijk wil ik alleen maar zeggen, of je nu met het milieu bezig bent, met inkomensherverdeling, met de feminisering van de maatschappij, of met nieuwe woningbouwprojecten, houd ook rekening met emoties, met onbewuste innerlijke processen.'

'Een voorbeeld? De milieubeweging zou haar voordeel kunnen doen met een paar therapeutische adviezen. Ik denk dat die beweging zal falen, tenzij zij zich bewust wordt van de autoritaire en depressieve tendenzen die erin verscholen liggen. En uiteraard dient de idealisering van de natuur stevig te worden gematigd. Kijk naar het voorlichtingsmateriaal van Greenpeace of Friends of the Earth. Dat staat vol zaken waarover we ons schuldig moeten voelen. Voortdurend wordt onderstreept dat we onnadenkend zijn, destructief, dat we berusten in angstaanjagende ontwikkelingen.

'Dat is niet reëel. Je zou ook kunnen laten zien welke goede verzorging de aarde in de loop der eeuwen heeft ontvangen en dat niet alleen de mens, maar ook de natuur wrede trekken heeft. Te veel negativisme zal uiteindelijk uitmonden in desinteresse, in een verdovende culturele depressie.'

Gezien Samuels' denkbeelden is het niet verwonderlijk dat juist feministe Anja Meulenbelt, in de jaren zeventig de exponent van het adagium 'al het persoonlijke is politiek', hem 'ontdekte'. In 1996, tijdens een seminar voor gezinstherapeuten en systeemdenkers in Oxford, hoorde ze hem spreken. Ze was zo van hem gecharmeerd dat ze, geheel volgens de lijn van zijn denken, een lezingenreeks organiseerde in de Rode Hoed onder de titel 'De wereld in therapie'.

Ook Meulenbelt ziet een nieuw links politiek bewustzijn ontluiken. 'Het werk van Samuels sluit prima aan bij een stroming in Nederland', zegt ze. 'Hulpverleners zijn in toenemende mate ontevreden met de politieke status quo. Wie de zwakkeren in de samenleving moet opvangen, ervaart steeds weer dat het dweilen is met de kraan open. Vroeger, ik ben nog van de oude feministische stempel, mochten we dergelijke gedachten gewoon socialisme noemen. Een tijd lang was dat taboe.'

Maar nu ziet ze weer mogelijkheden om het persoonlijke politiek te maken. Er komt, zegt ze, weer ruimte voor solidariteit. 'Het is allemaal wat minder ideologisch dan vroeger, wat meer praktisch gericht. Maar de behoefte om de wereld te veranderen is er weer.'

Op donderdag 25 september houdt Andrew Samuels in de Rode Hoed een lezing over de verbinding tussen politiek en psychotherapie. Tegelijkertijd verschijnen bij uitgeverij Van Gennep twee boeken van zijn hand: De spiegel en de hamer, ¿ 49,90, ISBN 90 5515 164 5 en Vaderbeeld, ¿ 39,90, ISBN 90 5515 156 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden