Het einde van de regentendemocratie

Als ik in de achterkamertjes kom, is het voor Marokkaanse jongetjes. Voor de politiek heb je daar niks te zoeken, zei Pim Fortuyn altijd. In die achterkamertjes speelde de heersende politieke elite elkaar de bal toe, ver uit het zicht van het volk.

De achterkamer is tien jaar later niet uit het politieke leven verdwenen. Integendeel. De laatste weken speelde hij in Den Haag juist weer een grote rol. De onderhandelingen in het Catshuis speelden zich af achter gesloten deuren. Niets kreeg het volk te horen. Er was een radiostilte afgekondigd. Ook toen de Kamerfracties het overnamen, werden de onderhandelingen in het geheim gevoerd, met name in de fractiekamer van D66, een partij die in het verleden altijd voor meer inspraak van de bevolking heeft gestreden. 'Sorry', zei fractieleider Alexander Pechtold toen hij de deur bijna gegeneerd sloot voor de neus van de cameraman.


'Het kan niet zonder achterkamertjes. De politiek kan wel zeggen dat je honderd procent transparant moet zijn, maar in het openbaar kun je die dingen niet regelen', zegt Jouke de Vries, hoogleraar bestuurskunde. 'Je kunt nooit zonder, maar ze moeten zich achteraf wel verantwoorden', zegt Carla van Baalen, hoogleraar parlementaire geschiedenis.


Toch zijn tal van achterkameroverleggen in de afgelopen jaren gesneuveld, vaak zonder dat het iemand is opgevallen. De openheid bij benoemingen van burgemeesters of verkiezingen van een fractieleider is bijna vanzelfsprekend geworden.


Ook het gedrag van de Tweede Kamer na de val van het kabinet Rutte is een voorbeeld van de Nieuwe Openheid. Vroeger gingen alle fractievoorzitters bij de koningin langs om haar van advies te dienen, nu beklommen alleen premier Rutte en majesteits vaste adviseurs de trappen van het paleis. De partijleiders schoven aan tafel aan bij Kamervoorzitter Gerdie Verbeet om gezamenlijk te onderhandelen over een nieuwe verkiezingsdatum. Op foto's werd het tafereel vastgelegd. In het paleis is dat nog nooit vertoond.


De geschiedenis kent vele volkstribunen als Fortuyn. Op gezette tijden stond er iemand op die de achterkamertjes van de heersende partijen hekelde, zegt De Vries. En meestal leidt dat tot hervormingen. Voorbeelden daarvan zijn de nieuwe Grondwet, het algemeen kiesrecht en de democratisering in de jaren zestig. Toen hekelde Hans van Mierlo de regentendemocratie, een boodschap die Fortuyn later herhaalde. Beiden mogen nu hun triomf vieren, omdat ook het CDA de regentendemocratie definitief aan de wilgen lijkt te hebben gehangen.


Uitgerekend tien jaar na de dood van Fortuyn heeft het CDA in navolging van de andere grote partijen besloten haar leider voortaan door de leden te laten kiezen. De wijze waarop de partijtop Jan Peter Balkenende de laatste keer weer op het pluche tilde, heeft ook in eigen gelederen kwaad bloed gezet. Zo moet het nooit meer, zei Maxime Verhagen, tot aan de verkiezing van de nieuwe leider de belangrijkste man in het CDA, onlangs. 'Een verkiezing past bij een moderne partij. Als iemand niet bereid is de eigen leden te overtuigen, hoe kun je dan de kiezer wel overtuigen? We leven in 2012.'


Partijen weten inmiddels ook dat de dynamiek van een verkiezing publiciteit oplevert. Positieve publiciteit wel te verstaan. De PvdA krabbelde in de peilingen op nadat Diederik Samsom tot nieuwe leider was gekozen. Vergelijk dat eens met de benoeming van Ad Melkert, tien jaar eerder. Melkert werd aangewezen door zijn voorganger Wim Kok en sneuvelde in het eerste de beste debat met Pim Fortuyn. Samsom is door de vele debatten die aan zijn verkiezing vooraf gingen gepokt en gemazeld.


Als de besluitvorming in het openbaar plaatsvindt, is de belangstelling groot. Tekenend was ook de aandacht voor het CDA-congres in 2010 over regeringsdeelname. Het debat werd rechtstreeks uitgezonden en in vele huiskamers ademloos gevolgd. De stammenstrijd in de VVD tussen aanhangers van Mark Rutte en Rita Verdonk werd in een verkiezing om het leiderschap beslecht en Rutte trad daaruit gesterkt naar voren. 'Het is minder vanzelfsprekend geworden dat oudgedienden in de traditionele regeringspartijen nog een vinger in de pap hebben. Er is in elk geval discussie, er is een ledenraadpleging', zegt De Vries.


Fortuyn had een bredere agenda. Zijn kritiek beperkte zich niet tot de benoeming van de politieke leiders, maar richtte zich ook op die van de burgemeester, de commissaris van de koningin en andere politieke bestuurders in de haarvaten van het bestuurlijke leven. 'Wij zijn als kiezer te populistisch, te slecht geïnformeerd en te dom. Wij zijn niet serieus te nemen', hoonde hij door in de traditie van populisten te hameren op uitsluiting van de gewone man.


Het schoolvoorbeeld was, dicht bij huis, de benoeming van de voorzitter van de Tweede Kamer. De vraag welke partij aan de beurt was, was altijd belangrijker dan de kwaliteit van de kandidaat. Hij zal altijd bestrijden dat het onder invloed van Fortuyn gebeurde, maar het feit blijft dat Frans Weisglas (VVD) het systeem in 2002 eigenhandig om zeep hielp. 'De tijdgeest was er rijp voor', wil hij nog wel erkennen.


Zijn fractie was aan de beurt en schoof Annemarie Jorritsma naar voren. Zeer tegen de zin van Weisglas, die er zijn leven lang al van droomde Kamervoorzitter te worden. Hij eiste een Kamerdebat en een ordentelijke verkiezing. Hij werd gekozen. 'Natuurlijk praten politici met elkaar over belangrijke besluiten, maar het handjeklap was voorbij. De kandidaten moeten zich voortaan in de Kamer verdedigen. De kiezers begrijpt er anders niks van, dat besef is er', zegt Van Baalen.


De kloof tussen politiek en burger moest worden geslecht, betoogde in die dagen eenieder. Dus moest het Binnenhof naar de burger, vond Weisglas. In 2004 pakte een Kamercommissie hebben en houen op en zette zich neer in Veendam om over de veenkoloniën te vergaderen. De zaal zat vol buitenlui uit het veengebied, die vermoedelijk nooit naar een vergadering in Den Haag zouden zijn gekomen. Het bleef bij die ene keer. De verhuizing was vermoeiend, te duur, ambtenaren hadden er de pest aan en iedereen stak er de draak mee. De 100-dagen toer waarmee het kabinet- Balkenende/Bos begon, werd evenmin gezien als een tegemoetkoming aan het gewone volk, maar eerder als een publiciteitsstunt.


Burgemeesters worden nog steeds niet direct door het volk gekozen, al wil D66 een nieuwe poging doen om dit te veranderen. De benoeming vindt nog steeds in een achterkamer plaats, maar deze achterkamer is minder gesloten. De gemeenteraad beslist mee. De aanbeveling van hun vertrouwenscommissies worden tegenwoordig zelden nog genegeerd en kandidaten houden er rekening mee dat hun sollicitatie voortijdig op straat ligt, als ze er al zelf niet mee naar buiten treden.


Is er dan niks meer over van de achterkamertjes waar de elite de boel in eigen belang bedisselt? De commissaris van de koningin zit er nog steeds in. Hoe weinig vanzelfsprekend dat is, toont de benoeming van oud-minister Piet Hein Donner tot vicepresident van de Raad van State. Iedereen wist dat hij het zou worden, toch werd er onder druk van de eis om transparantie een advertentie geplaatst. Ongekend voor zo'n deftig ambt. Er meldde zich zelfs een kandidaat in de persoon van Alexander Rinnooy Kan, voorzitter van de SER, die zijn sollicitatie publiekelijk toelichtte.


Het achterkamertje dat in de loop der jaren veruit de meeste irritatie heeft gewekt en nooit is geslecht, is het Toren-tjesoverleg, het beraad tussen kabinet en coalitiefracties in het Torentje van de minister-president. De rest van de Kamer heeft het nakijken. Paars I besloot er een einde aan te maken. Voerman: 'Het eerste jaar ging er van alles mis en daarna hebben de partijen de banden weer aangehaald, Op een gegeven moment was Paars net zo monistisch als alle kabinetten-Lubbers. Fortuyn verweet Paars het publieke debat te smoren en die kritiek werd heel breed gedeeld. '


Fortuyns natuurlijke opvolger Geert Wilders is de meest gesloten politicus van het Binnenhof. Hij trok de stekker uit het Torentjesoverleg dat de afgelopen weken was verplaatst naar het Catshuis, om vervolgens de heersende macht aan de kaak te stellen. Niet die van het Binnenhof, waar hij zelf heel even deel van uitmaakte, maar die van Brussel.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden