Het einde van de liberale orde tekent zich af

Commentator Judy Dempsey over veiligheidsconferentie

De in 1956 in Dublin geboren Judy Dempsey is hoofdredacteur van Carnegie's Strategic Europe, ze schreef een boek over 'het fenomeen Merkel' en is een gezaghebbende commentator over Europese politiek. In München, tijdens de eerste ontmoeting op topniveau tussen de regering-Trump en Europese politici het afgelopen weekend, openbaarde zich volgens haar een diepe kloof tussen Amerikanen en Europeanen.

Politiek commentator Judy Dempsey.

Angela Merkel hield een vurig pleidooi voor een vrije pers en democratische waarden, maar de Amerikaanse vicepresident Michael Pence trakteerde de Europeanen op een donderpreek en vertelde ze wat ze moeten doen. Hij sprak over veiligheid, veiligheid, veiligheid - maar de Europeanen wilden meer horen over waarden.

'Merkel maakte heel duidelijk waar het Westen, en Europa, staan. Iedereen is vreselijk bezorgd. Trump heeft nog niet te maken gehad met een grote buitenlandse crisis, maar kijk hoe er nu beleid gemaakt wordt in het Witte Huis! Dat is heel zorgwekkend.'

Pence noemde de EU niet, maar hij kreeg een gratis introductieles toen Timmermans en de Poolse buitenlandminister ruzie kregen. Wat vindt u van de Europese reactie op wat er in Amerika gebeurt?

'Die reactie kwam van Timmermans en Merkel: solidariteit en bij elkaar blijven. Zoals Timmermans zei: het heeft geen zin om je terug te trekken in een hokjesgeest. En Merkel beklemtoonde dat de natiestaat niet alleen kan overleven. Ze waren heel duidelijk hierin. De Poolse minister Waszcykowski deed alsof de EU niets te maken heeft met rechten en de rechtsstaat. Maar rechten zijn het fundament van de EU.'

Zijn de Europeanen gerustgesteld door Pence en minister van Defensie Mattis?

'Nee. Want we weten niet wat er gebeurt op de dag dat ze terugkeren naar Washington. Ze hadden hun marsorders, hen was verteld wat ze moesten zeggen. Pence sprak belerend en dat valt niet goed bij de Europeanen. Die weten wat de problemen zijn. Ze willen meer horen over waarden en of de nieuwe regering Europese integratie steunt.'

Verscheidene Europese sprekers relativeerden de harde Amerikaanse eis omtrent hogere defensie-uitgaven.

'Merkel maakte duidelijk dat het geen zwart-witplaatje is. Het gaat niet alleen over soldaten en materieel, maar ook over ontwikkelingshulp en nieuwe vormen van veiligheid die iets doen aan de oorzaken van conflicten en van de vluchtelingencrisis. In NAVO-verband hebben landen beloofd binnen tien jaar de uitgaven te verhogen tot 2 procent van het nationaal inkomen. Dus Merkel moet jaarlijks 20 miljard extra vinden. De strijdkrachten moeten dat geld kunnen absorberen, maar ook worden hervormd. Je kunt er niet zomaar geld in storten, het vergt tijd.'

SPD-leider Gabriel waarschuwde voor een nieuwe wapenwedloop.

'Hij vertegenwoordigt de pacifistische vleugel van de SPD. Maar hij herinnerde er ook aan dat de Duitsers jaarlijks 30 tot 40 miljard euro uitgeven aan vluchtelingen, wat hij ook een bijdrage aan stabiliteit noemde. Het hele concept van veiligheid wordt steeds breder - en het is goed dat de Duitsers dit hardop zeiden. En de daling van Europese defensie-uitgaven is al gestopt.'

In een recente peiling gaf een grote meerderheid van de Duitsers te kennen dat ze Trump als grotere bedreiging zien dan Poetin. En een peiling in de VS liet zien dat ongeveer even weinig Amerikanen de media geloven als hun president.

'Dat beïnvloedt de manier waarop Trump de media gebruikt: niet. Hij heeft duidelijk gemaakt dat hij ze niet vertrouwt. Met tweets bereikt Trump direct zijn aanhangers, die toch al geen belangstelling hebben voor wat de media doen. Elke nieuwe tweet van Trump bevordert het beeld dat de media hem te grazen willen nemen. Hij vecht tegen het idee van een onafhankelijke vrije pers - precies wat volgens Merkel moet worden verdedigd.'

Dus we moeten de gedachte van 'het einde van de liberale wereldorde' serieus nemen?

'Zeker. Deze orde wordt uitgedaagd door Turkije, door Rusland, door de VS én door EU-lidstaten zelf. We hebben behoefte aan leiderschap om te verdedigen wat we hebben. Je hebt een sterke en vrije pers nodig, maar ook veel meer directe contacten met burgers. 'Townhall'-achtige bijeenkomsten waarin politici zeggen: dit hebben we nu, wilt u dat inruilen voor de situatie in Turkije?

'Kijk wat er gebeurde in Groot-Brittannië na het Brexit-referendum. Een parlementslid werd gedood en zelfs rechters van het Hooggerechtshof worden bekritiseerd. Dat is wat het einde van de liberale orde betekent: democratische politiek die uitmondt in geweld.'

De kloof tussen de politieke klasse en de burgers kwam totaal niet aan bod in München.

'Absoluut waar en dat is echt gevaarlijk. Politici moeten die kloof overbruggen door hun burgers erbij te betrekken. De comfortzone van de klasse die hier bijeenkomt zou doorbroken zijn als ze ook populisten hadden uitgenodigd. Laat ze maar uitleggen: wat zijn jullie plannen voor Europa, hoe lossen jullie de problemen op en hoe garanderen jullie de welvaart van de bevolking?'

In Nederland werd die kloof zichtbaar in het Oekraïne-referendum.

'De Nederlandse politici hebben er een zootje van gemaakt. Ze namen zelfs niet de moeite om te proberen de bevolking te overtuigen! Het was intellectuele luiheid en onverschilligheid jegens de burgers. 'Jullie weten niet waar jullie het over hebben.' Er is een publiek dat geïnformeerd wil worden. En dat erbij betrokken wil worden. Als Europese politici klagen over de neerbuigende houding van Amerikanen, hoe zullen dan Europese burgers denken over hun eigen politici die hun zorgen niet serieus nemen?'

Wat vindt u van het diplomatieke schaakspel rond nieuwe samenwerking met Rusland?

'Beschamend. Poetin heeft nog niets gedaan aan het Minsk-akkoord. De Oekraïeners zijn ook niet allemaal engeltjes, maar Rusland annexeerde de Krim en deed een invasie in de Donbas-regio. Dat is de realiteit waarmee we moeten omgaan en er is geen beter alternatief dan het onvolmaakte Minsk-akkoord. Het is wél goed als de NAVO-Rusland Raad weer bijeenkomt, om vertrouwen te wekken en militaire ongelukken te voorkomen.

'Niemand weet wat Trump gaat doen met Rusland. Dat is een zwarte doos. Maar als Trump zomaar zaken doet met Poetin, zullen de Republikeinen dat niet accepteren. En de Europeanen ook niet: het moet een pakket zijn, waarin de Krim en de implementatie van het Minsk-akkoord zitten. Ik verwacht dat Merkel die lijn kan vasthouden. En de Britten zitten ook nog in de EU.'

Lees meer over de veiligheidsconferentie in München

Lavrov roept op tot post-westerse wereldorde: 'Tijd dat westerse landen alles besluiten is voorbij'
De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov heeft de hoop uitgesproken dat er een 'post-westerse wereldorde' ontstaat, 'waarin de soevereiniteit van ieder land gerespecteerd wordt'. De tijd dat westerse landen alles besluiten is voorbij, aldus Lavrov.

Vicepresident Pence op veiligheidsconferentie: 'Ik kom om steun voor NAVO te betuigen'
Amerika is en blijft Europa's grootste bondgenoot en zal zijn defensie versterken om 'met alle dreigingen' af te rekenen. Dat zei de Amerikaanse vicepresident Michael Pence zaterdag tijdens een veiligheidsconferentie in München.

Wat blijft over van hechte band tussen Amerika en Europa?
Die vraag staat dit weekend centraal als politici uit oost en west elkaar ontmoeten op de jaarlijkse veiligheidsconferentie in München. (+)