Het ei van Columbus voor Friese boeren, en ook goed voor het klimaat

De groene revolutie: aflevering 5

Klimaatmaatregelen in overvloed. Maar wat is het prijskaartje? Aflevering 5 van De Groene Revolutie: in het Friese gehucht Koufurderrige experimenteren de boeren met een opvallend goedkope oplossing om de CO2-uitstoot te verminderen.

De pomp van boer Jan Brouwer werkt op zonne-energie en voorkomt dat de veengrond te droog wordt. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Het is eind mei. Het is al weken kurkdroog geweest. Waterschappen in het hele land hebben al beregeningsverboden uitgevaardigd. Maar als Jan Brouwer, boer in het Friese gehucht Koufurderrige, net onder Sneek, naar het midden van zijn grasland loopt, staat hij plotseling te soppen in een plas water.

Dat is gek, want het peil in de sloot achter zijn grasland is minstens een meter onder het maaiveld. Maar Brouwer kijkt er niet van op. Hij pletst met zijn rechtervoet in het laagje water en knikt dan met zijn hoofd naar een ton die achter op het veld staat. 'Dat water komt daar vandaan', zegt hij.

Groene revolutie maar hoe dan?

De overgang naar een duurzame economie in Nederland is nu echt ingezet. We volgen het vallen en opstaan van pioniers en andere aanjagers op de voet.
volkskrant.nl/groenerevolutie

Die ton blijkt een mini-watertorentje van nog geen meter hoog, aan de slootkant. Op zonne-energie wordt er water uit de sloot gepompt, de 'watertoren' in. 'Die staat in verbinding met de drainagebuizen die we vorig jaar onder dit veld hebben aangelegd', zegt Brouwer.

Hij noemt het drainagebuizen, maar in deze droge periode is irrigatiebuizen een betere term. Irrigatie lijkt het ei van Columbus voor de boer, maar het is ook een eitje van Columbus voor het klimaat. Veengrond die droog staat, gaat oxideren, oftewel langzaam verbranden. Het gebeurt massaal in tropische gebieden waar oerwouden worden gekapt en moerassen drooggelegd voor soja- of palmolieplantages. Daarbij komen enorme hoeveelheden CO2 vrij.

Hetzelfde gebeurt in Nederland, zij het op kleinere schaal. Vooral waar de waterschappen het waterpeil flink hebben verlaagd. Het veen gaat er in rook op, of beter: in CO2. Vooral in de gebieden waar het waterpeil laag is, daalt de bodem, vaak met meer dan een centimeter per jaar.

De oxidatie van veen is goed voor 1 procent van de Nederlandse broeikasgassen. Het verhogen van het waterpeil is één van de goedkopere manieren de productie van broeikasgas te verminderen. Je hoeft er geen dure Tesla voor aan te schaffen, je hoeft het landschap geen geweld aan te doen; je hoeft alleen maar het waterpeil in de veenpolders te verhogen.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) noemde de vernatting van veen eerder dit jaar als één van de goedkopere manieren om de uitstoot van CO2 te verlagen, zij het een beperkte: op jaarbasis valt er maar ongeveer 900 duizend ton CO2 mee uit te sparen. Terwijl bijvoorbeeld alle woningen toerusten met een warmtepomp wel 10 miljoen ton zou kunnen uitsparen. Maar die warmtepompen zouden de maatschappij rond 630 euro per ton kosten, en die vernatting van het veen maar 25 euro.

Oxidatie

In Friesland oxideert het veen het snelst, want nergens anders hebben de waterschappen zo drastisch het waterpeil verlaagd als daar. In veel Hollandse veenweidegebieden steekt het land minder dan een halve meter boven het slootoppervlak uit, bij Jan Brouwer in Koufurrige is het het dubbele.

Het beste zou zijn om het waterpeil tot bijna aan het maaiveld te laten stijgen, maar dan kunnen de boeren niet meer met hun trekkers het land op, en de koeien zakken er in weg. Het Wetterskip Frieslân (Waterschap Friesland) is nu samen met de provincie, met boerenorganisaties en milieuorganisaties begonnen met experimenten waarbij het waterpeil wel omhoog gaat, maar de bewerkbaarheid van het land niet minder zou worden. Wetenschappers van de Radboud Universiteit in Nijmegen gaan de komende jaren meten wat het effect is op de CO2-uitstoot en op de dikte van de veenlaag.

Bij Brouwers buurman werd een sloot afgedamd en het waterpeil daarin 50 centimeter verhoogd. De gewone drainage, alleen bedoeld om water af te voeren, werd vervangen door 'onderwaterdrainage'. Door de ligging van de buizen wordt het water in natte tijden afgevoerd, zoals gebruikelijk, maar in droge tijden kan er juist water van de sloot het drainagesysteem in lopen. In droge tijden kan het slootpeil wel een halve meter omhoog, in natte tijden kan het weer wat zakken.

Bij Brouwer zelf gaat het experiment nog een stapje verder. Met zijn watertorentje perst Brouwer het water de drainagebuizen in, en verhoogt zo de grondwaterstand waardoor zijn gras beter bij het water kan. 'Ik ben meester van het waterpeil', zegt hij lachend. Dat er midden op zijn veld nu een plas water is ontstaan, is niet helemaal de bedoeling, 'maar het toont wel aan dat het werkt'.

Verhoging waterpeil

Bodemdeskundige Jan van den Akker van de Wageningen Universiteit denkt dat vernatting van het veen het tempo van het verdwijnen van het veen kan halveren, en met wat extra inspanning zelfs met 70 procent verlagen. 'In het westen van het land, waar het waterpeil hoger wordt gehouden, stoot een hectare veen maximaal 24 ton CO2 per jaar uit. In Friesland is dat op veel plekken het dubbele, denken we.'

Dat er voor het eerst sinds mensenheugenis weer wordt gewerkt aan een peilverhoging, is niet zozeer bedoeld om de uitstoot van CO2 terug te dringen; dat is mooie bijvangst. Provincie en waterschap willen het veen redden voor het te laat is.

Bij Koufurderrige ligt nog een pakket van 1 à 2 meter; dat is nog te redden. Maar dan moet er wel snel iets gebeuren, zegt Niek Bosma, projectleider van het experiment. 'We hebben hier de eerste metingen gedaan in 1963', zegt hij, 'en sindsdien is de bodem een halve meter gedaald.' Nog eens zo'n daling en ook het veen bij Koufurderrige is niet meer te redden. Dan moeten de boeren uiteindelijk op zandgrond verder.

Muizenplaag

In het verleden waren peilverlagingen altijd gunstig voor de boeren. Maar nu beginnen de kosten op te lopen, voor alle partijen. Voor het waterschap bijvoorbeeld.' Het waterpeil in de polder werd telkens verlaagd, maar bij dorpen en bij bebouwing moest het op het oude peil blijven', zegt Bosma. 'Anders zouden de houten palen droog komen te staan, en dat zou grote schade opleveren.'

Dus liepen de peilverschillen in het waterschap steeds verder op. En daarmee ook de kosten voor onderhoud van wegen, dijken en sluizen. Bovendien dreigen steeds meer kades (dijkjes) te moeten worden verzwaard en verhoogd om het toenemende peilverschil te kunnen weerstaan. Dat zou een dure operatie worden. In Friesland ligt 800 kilometer van zulke kade. Alleen al het ophogen en verstevigen van die kades zou 160 miljoen euro kosten.

Ook de boeren hebben steeds meer schade van de peilverlagingen. Vroeger vreesden ze vooral schade door te natte velden, nu merken ze dat de droogte steeds vaker de vijand wordt. De muizenplaag van 2014 was wel een extreem voorbeeld. Honderdduizenden muizen verwoestten de graslanden. Boer Brouwer denkt dat de droogte een rol speelde: 'Muizen houden van droge voeten.'

Maar ook de oogst lijdt onder de perioden van droogte. Brouwer: 'In een normaal jaar kan ik vijf keer gras maaien. Maar steeds vaker lukt het maar drie of vier keer, omdat de grond te droog is en het gras niet goed groeit.' Het experiment moet het nog uitwijzen, maar Brouwer heeft de hoop dat de peilverhoging hem zelfs geld gaat opleveren. 'Als we één keer per jaar extra kunnen maaien, levert dat per hectare alweer 700 euro extra opbrengst op.'

Misschien valt er voor hem nog wel meer te verdienen. De Friese Milieufederatie werkt er hard aan dat de vernatting van het veen kan worden beloond door klimaatbewuste bedrijven en overheden. En misschien later door particulieren, waarmee het systeem vergelijkbaar zou worden met de CO2-compensatie door vliegtuigpassagiers: die betalen vrijwillig iets extra's waarvan bomen worden geplant. Arnoud de Vries van de Friese Milieufederatie denkt dat het systeem in het najaar al kan proefdraaien. 'Ik denk dat de boer hiermee per hectare rond 350 euro kan krijgen.'

Zo wordt de peilverhoging nog een moneymaker.

Hoe help je zelf de wereld redden?

Klik je bijdrage bij elkaar op volkskrant.nl/klimaatteller


Dure en goedkope medicijnen tegen broeikasgas

Duur

Verder isoleren van kantoren

Mogelijke besparing: 1,7 miljoen ton CO2
Kosten: 2.060 euro per ton

Isoleren is een uitstekende actie om energie te besparen. Maar hoe beter er al geïsoleerd is, hoe minder extra maatregelen opleveren. En kantoren zijn overal al voorzien van dubbel glas en spouwmuurisolatie. Nog meer doen op dat vlak kost heel veel. Voor woningen geldt iets soortgelijks: die worden volgens vastgesteld beleid vanaf 2021 al energieneutraal gebouwd. Oude woningen isoleren, dat wordt een veel duurdere operatie.

Zonnepanelen op woningen
Mogelijke besparing: 6,1 miljoen ton CO2
Kosten: 270 euro per ton

Voor bewoners zijn zonnepanelen best lucratief, maar de maatschappelijke kosten zijn hoog. Zo moet het energiebedrijf de geproduceerde stroom kopen tegen een hoge prijs, ook als het die stroom helemaal niet nodig heeft. En verder loopt de regering veel energiebelasting en btw mis; vorig jaar al meer dan 80 miljoen euro. Zonnepanelen in grote zonneparken zijn al een stuk goedkoper: die kosten de maatschappij 130 euro per vermeden ton CO2. Zonne-energie heeft één groot nadeel: het is er vooral als het het minste nodig is, overdag in de zomer.

Kernenergie
Mogelijke besparing: 4,9 miljoen ton CO2
Kosten: 95 euro per ton

Die van Borssele is op dit moment Nederlands enige kerncentrale en hij lijdt jaarlijks een onbekend verlies. Maar de stroom die hij maakt, is wel CO2-vrij. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) becijfert dat een nieuwe kerncentrale Nederland 460 miljoen euro per jaar zal kosten, maar per ton vermeden CO2 is de prijs nog overzichtelijk: 95 euro. Toch lijkt een nieuwe kerncentrale niet haalbaar. Geen partij heeft het bij de vorige verkiezingen gewaagd kernenergie aan te bevelen; alleen de SGP pleitte voor openhouden van Borssele. De financiële en milieurisico's van kerncentrales zijn groot. Duitsland sluit juist al zijn kerncentrales. En de Britse rekenkamer noemde een nieuwe kerncentrale onlangs nog een 'dure en riskante' onderneming.

Goedkoop

Co2-opslag voor kolen
Mogelijke besparing: tot 22 miljoen ton CO2 uitsparen (10 %)
Kosten: 25 euro per ton

Het idee is simpel: kolencentrales stoten waanzinnig veel CO2 uit. Vang het af en pomp het in een leeg aardgasveld. De techniek is tot nu toe vrijwel nergens op grote schaal getest. Het opslaan van CO2 heeft wel grote nadelen. Alleen al om die CO2 onder de grond te krijgen, is volgens sommigen een kwart van het vermogen van die centrale nodig. De milieubeweging ziet er dan ook weinig in: kolencentrales moeten gewoon dicht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.