HET echte platteland? in musea en de kunst

In hoog tempo is Nederland op weg een land te worden zonder boeren, een 'ontboerde natie'. Sietse van der Hoek schetst die ontwikkeling in een reeks reportages....

Varkens krijsen, ze paren. Wat nog een heel gedoe is in een met boeken bezaaid soort boksring. Eromheen staan mensen die kijken. De acht minuten durende copulatiescène met publiek is gefilmd in een galerie in New York door de Chinees-Amerikaanse kunstenaar Xu Bing (1955). Naar die video met toeschouwers bij neukende varkens kun je kijken in het Historisch en Van Reekum Museum aan het Raadhuisplein in Apeldoorn, tot en met 2 september op de tentoonstelling Half-om-half, kunst - vee - geschiedenis. Het valt niet mee er onbevangen naar te kijken.

'Als de mensen naar deze varkens kijken, denken ze meer aan zichzelf dan aan de beesten. Dit is de kern van dit werk. Ik wil dat mensen nadenken over de mens zelf, niet dat zij meer te weten komen over varkens. Hun verwarring laat zien hoe ver we af staan van de natuur', zegt Bing.

Vlakbij had een kunstkoe moeten staan en een koffertje met spermarietjes (beide getroffen door een mkz-vervoersverbod!) en hangt een foto van een beer op een stellage met het schuim van seksuele opwinding om zijn bek. Een doek van Marleen Felius toont een stier met een post-coïtaal depressieve blik in zijn oog op een kunstkoe. En pure porno is de sensatie van een ultrakort videootje uit een ki-station: hoe de netjes geklede heer zich met een grimas naar de camera keert en de kunstschede laat zien waarin de stier zojuist zijn ding heeft gedaan.

Tot voor kort, minder dan vijftig jaar geleden, was op het platteland met regelmaat voor iedereen te zien hoe het in het echt in zijn werk ging. Als op de foto van Cas Oorthuys waarop twee mannen de koe bij de horens vasthouden terwijl een derde de stier bij haar omhoog duwt. Kinderen groeiden op in de dorpen met de hengst die om de zo veel tijd een merrie dekte op het veldje bij het café en zagen op de erven van de boerderijen koeien besprongen door de stier.

Het boerenbedrijf werd een gespecialiseerde, geïndustrialiseerde bedrijfstak met massaproductie en de boerderijen verdwenen uit de dorpen. Ook het fokken werd geïndustrialiseerd: waar natuurlijke bevruchting hooguit tweehonderd nakomelingen per stier per jaar oplevert, zijn jaarlijks duizenden koeien te bezwangeren met het zaad van één topstier. En de pseudo-geslachtsdaden vinden plaats achter gesloten deuren, in het bijzijn van heren in laboratoriumjassen.

Al even onzichtbaar is de dood van boerderijdieren gemaakt. Tot voor kort, minder dan vijftig jaar geleden, zag je op het platteland het geslachte varken als Jezus aan het kruis te 'versterven' hangen op een ladder in november. En waar huisslachting niet meer kon, joeg de slager onder publiek jolijt het slachtvee het halve dorp door naar zijn eigen slachtplaats. Nu is de dood en het slachten van tienduizenden stuks vee per week geconcentreerd in enkele sterk geautomatiseerde slachtfabrieken waar men vreemde blikken niet op prijs stelt. En alleen moslims willen er graag in het slachthuis bij zijn als hun schaap of koe voor het Offerfeest aan de beurt is om gedood, dat wil zeggen met een vlijmscherp mes gekeeld te worden.

In de lectuurruimte bij de expositie zijn enkele door mkz en bse aangescherpte reacties van kinderen te lezen op wat ze zagen, samen te vatten in: 'Ik vind het vies en fout, vooral het slagten.'

De expositie (behalve van Bing en Felius ook kunstwerken van onder anderen Marc Mulders, Carolein Smit, Jan Cremer, Atelier van Lieshout, Guido Geelen, Kaisu Koivisto en de video Francesca de la Dalle, waarop Moniek Toebosch in een weiland een koppel Franse vleeskoeien toezingt) is verdeeld in drie afdelingen: voortplanting /fok ken, de dood, het vlees. In het laatste hoekje draait een promotiefilmpje van het vleesverwerkende bedrijf in Oss, meen ik, dat Unox- en Zwan-worsten maakt. In beeld noch woord wordt gewag gemaakt van de herkomst van de grondstof. Geen varken of koe schijnt eraan te pas te komen; volgens het commentaar is het 'meel' dat de basis is voor het produceren van worst.

Jammer dat Karl Marx al ver voor de industrialisatie van de boer zijn theorie over 'vervreemding' publiceerde. Een betere illustratie dan de vleesverwerkende industrie is niet te bedenken. In de meeste slagerswinkels is ook al geen verwijzing meer te vinden naar de oorsprong van de lapjes vlees. De geïndustrialiseerde boer zelf en heel zijn levende have zijn nauwelijks meer te kennen als organisch deel van de maatschappij, verborgen als ze zich houden in dichte schuren het hele jaar door.

Ik rijd van Apeldoorn over de Veluwe en door het laagland bij Amers foort naar Baarn en zie lege lenteweilanden, op hier en daar wat schapen na. Ach ja, vanwege de mond- en klauwzeer natuurlijk mogen de koeien niet buiten grazen. Oh nee, mkz doet er niet toe, al heel lang is het efficiënter melkkoeien altijd binnen op stal te houden. Alleen in de kunst en in musea is nog te weten te komen hoe het er in het echte leven op het platteland aan toe gaat.

In Baarn in Kasteel Groeneveld is nog zeker tot midden 2003 de expositie Beeld van een natuur te zien en een antwoord te vinden op de vraag wat natuurlijk landschap eigenlijk is in Nederland, in oorsprong en nu. Oude schoolplaten, grootbeeld-videopresentatie, maquettes, staatjes, foto's, muziek, stemmen. Is weiland natuur? Of vinden de men sen, wat ze in enquêtes meestal zeggen, in bos het oorspronkelijke natuurlijke landschap?

Nee, laat ecoloog en bioloog Frans Vera zien in het Baarnse kasteel: Nederland kende, op plaatsen waar bomen konden groeien, geen uitgestrekt bos maar een open, parkachtig landschap. Dat ontstond en in stand gehouden werd door de grote grazers, waarvan onze huiskoe

afstamt. En zie, die grote grazers vind je in de gestalte van Heck-runderen weer terug in de 'nieuwe natuur' van de Oostvaardersplassen.

Er staat geschreven: 'We zoeken de oerervaring in een authentiek landschap.' Die kennelijk alleen nog te vinden is waar kunst en musea ons heenwijzen: in Oost-Afrika of het afgeschermde 'nieuwe-

natuur-gebied' Oostvaardersplassen. En zeker niet op het Nederlandse platteland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden