Het dwingende karakter van ons 'normaal'

Als je erbij wilt horen in Nederland, moet je eerst laten zien dat je dat heel graag wilt. Hoe? 'Door te zijn zoals wij.' Dat ervaren inburgeraars, dat merkte ook het gezin van Sander van Walsum na terugkeer uit het buitenland.

Rutte verhief 'normaal' tot het kernbegrip van zijn campagne. Daarmee maakte hij kenbaar niet de premier te zijn van alle Nederlanders, maar van de modale Nederlander.Beeld anp

Na een verblijf van vijf jaar in Berlijn keerden wij - man, vrouw, drie kinderen - in 2009 terug in Nederland. In Berlijn, dat toch niet bekendstaat als het meest gemoedelijke deel van Duitsland, hadden mijn kinderen zich onmiddellijk thuis gevoeld - hoewel ze ten tijde van hun verhuizing amper Duits spraken. De eerste uitnodiging voor een verjaardagsfeestje lag al na een paar dagen op de mat. De reïntegratie in Nederland vergde beduidend meer inspanningen. Hier stuitten ze op de ontgroeningscultuur van gevestigde vriendengroepen. Pas na vele maanden openden die zich aarzelend voor hen. De houding was: 'Wil je erbij horen? Prima, maar dan moet je eerst laten zien dat je dit héél graag wilt. Hoe? Door normaal te doen. Door te zijn als wij.'

Normaal. Premier Rutte verhief het tot kernbegrip van een omstreden campagne die moet leiden tot zijn herverkiezing. Daarmee maakte hij kenbaar niet de premier te zijn van alle Nederlanders maar van de modale Nederlander. Degene op wie het adjectief 'normaal' bij uitstek van toepassing is. 'Normaal' brengt het streven naar een zekere eenvormigheid tot uitdrukking. Nederlanders gaan weliswaar prat op hun individualisme - op de mondiale individualisme-index van de socioloog Geert Hofstede staat Nederland op een gedeelde vierde plaats - maar ze zijn tezelfdertijd gevoelig voor afwijking van 'de norm'. Van wat, afhankelijk van plaats en tijd, 'normaal' wordt geacht. Afwijkingen van die norm worden slechts binnen een beperkte bandbreedte getolereerd. Individualisten zijn we in groepsverband.

Zo kwam de waardering voor koningin Juliana vooral voort uit de suggestie dat haar gedrag overeenkwam met dat van haar onderdanen. Zij deugde, want zij was 'zo gewoon' - ongeveer het grootste compliment dat je in Nederland als niet-gewoon mens ten deel kan vallen. Veel gewone Nederlanders dromen van een bestaan als tv-ster of lotto-miljonair, maar ze worden dan wel geacht normaal te blijven.

Straatbarbecue

Normaal is weliswaar niet zo'n exclusief Nederlands woord als gezelligheid, maar het heeft wel een meer dwingende gevoelswaarde dan in andere taalgebieden. Normaal is dat mensen die in Nederland wonen ook bij ons willen horen. Dat ze Koningsdag meevieren. Dat ze trots zijn op de successen van Nederlandse sporters. Dat ze hun kinderen laten mee gymmen in gemengde groepen. En dat ze zich niet afzijdig houden van de straatbarbecue.

Juist omdat de Nederlander zichzelf als individualist inschaalt en dus huivert voor sociale controle, verwacht hij een zekere normgevoeligheid bij zijn medeburger. Die wordt geacht aan te voelen hoe hij zich moet gedragen. Op dat vermogen worden statushouders al aangesproken bij de inburgeringscursus - waarmee Arjen Lubach zondag met minimale inspanningen satire kon bedrijven. Die norm is nergens vastgelegd, ze wordt allang niet meer door de elite 'voorgeleefd', en ze verandert voortdurend. Toch heeft die norm, hoe diffuus ook, een nogal dwingend karakter.

Mies Bouwman

Zo verbruide televisiepresentatrice Mies Bouwman - destijds de populairste Nederlander na de leden van het Koninklijk Huis - het in 1964 volkomen bij het grote publiek met haar optredens in het satirische tv-programma Zo is het toevallig ook nog eens een keer. Haar overstap van de AVRO, de thuishaven van mainstream Nederland, naar de 'rode' VARA werd haar door velen al uiterst kwalijk genomen. Twee jaar eerder had ze met haar benefiet-marathon Open het Dorp - de geldinzameling voor een zorginstelling bij Arnhem - de Nederlanders ('lieve, lieve mensen') nog als leden van een gezellige en vrijgevige familie aangesproken. Nu brak ze, in de toenmalige perceptie, met die familie.

Haar (bescheiden) aandeel in de aflevering over 'beeldreligie' - waarin het kerkelijk geloof oneerbiedig werd vergeleken met 'de nieuwe oecumenische religie' van het televisietijdperk - werd als een vorm van verraad beschouwd tegenover al die mensen die zich zo hartstochtelijk met haar verbonden hadden gevoeld. Die richtten hun woede exclusief op Mies Bouwman en niet op de andere (mannelijke) medewerkers van Zo is het..., zoals Vrij Nederland-redacteur Rinus Ferdinandusse en cabaretier Peter Lohr. De manier waarop boze kijkers hun ongenoegen uitten, doet overigens heel vertrouwd aan. Mies Bouwman werd bedreigd, bespuugd, voor hoer en Jodin uitgescholden. Bij haar thuis in Blaricum werden enveloppen met uitwerpselen bezorgd.

Sylvana Simons

Haar verstoting doet denken aan die van Sylvana Simons (wat de onderlinge verschillen verder ook mogen zijn). Voor de meeste Nederlanders was de huidskleur van Simons geen probleem zolang ze gewoon vj en tv-presentator was. Dat veranderde toen zij een thema maakte van racisme en 'mentaal kolonialisme'. Daarmee brak ze niet alleen met haar onschadelijke rol van mooie televisievrouw maar leverde ze ook nog eens kritiek op de Nederlanders. En daar kunnen zij heel slecht tegen. Zeker als die kritiek afkomstig is van iemand die ooit, dankzij hen, een sterrenstatus heeft genoten. Want sterren horen niet alleen bij ons, ze zijn ook ván ons. Ze zijn publiek bezit. En dit brengt een geringe tolerantie met zich mee voor normafwijkend gedrag - getuige de racistische verwensingen waarmee Sylvana Simons werd bestookt.

Sylvana Simons brak niet alleen met haar onschadelijke rol van mooie televisievrouw maar leverde ze ook nog eens kritiek op de Nederlanders. En daar kunnen zij heel slecht tegen.Beeld anp

Kwelgeesten

Met zijn lofzang op de normale Nederlander had Mark Rutte ongetwijfeld niet degenen op het oog die hun lynch-fantasieën loslieten op Sylvana Simons of die de democratische besluitvorming over de vestiging van een azc onmogelijk maakten. Probleem is dat die mensen hun gedrag in de regel wel als normaal zullen beschouwen. Zoals de kwelgeesten van Mies Bouwman zichzelf ook als hoeders van de publieke moraal zullen hebben gezien. Op die ironie - op het feit dat het normaal van Rutte niet het normaal van de straat is - heeft de kritiek betrekking die hij met zijn campagneleus heeft geoogst.

Toch is het nog maar de vraag of Rutte en zijn campagnestrategen vanuit electoraal oogpunt hebben misgekleund. Veel Nederlanders zullen in een premier die oproept normaal te doen een medestander zien. Afgezien daarvan: met de verkiezingsleus 'Gewoon jezelf zijn', die ook als nogal smakeloos werd ervaren, boekte de VVD in 1982 een klinkende verkiezingsoverwinning. Van goede smaak kan de normale Nederlander tenslotte maar zelden worden beticht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden