Reportage Verkiezingen Kazachstan

Het droomrijk van Noersoeltan Nazarbajev

Wie over de grootste steppe ter wereld vliegt, landt uiteindelijk in de merkwaardigste hoofdstad van Centraal-Azië: Noersoeltan. Hier, in Kazachstan, bouwt Noersoeltan Nazarbajev al decennia aan zijn dictatoriale dynastie. Zondag zijn er spraakmakende verkiezingen.

Noersoeltan is als een Las Vegas in de Euraziatische steppe. Beeld Foto Yuri Kozyrev

Hoog in de lucht boven een eindeloze vlakte kondigt de piloot plots aan: we gaan landen. Maar waar? Achter het vliegtuigraampje strekt de grootste steppe ter wereld zich uit. Als buitenaardse ­wezens hier door de raampjes van hun vliegende schotels zouden kijken, zouden ze denken dat deze planeet onbewoond is.

Tot er een zonnestraal weerkaatst vanuit de diepte. Aan de horizon doemt een fonkelend object op met wilde uitsteeksels in vormen van piramides, torens en kegels. Het lijkt wel een brok kristalsteen midden in de steppe.

‘Gordels om’, zegt de piloot.

Langzaam wordt zichtbaar dat het object geen kristalsteen is, maar een geheel van huizen en gebouwen. Dit is Las Vegas in de Euraziatische steppe. Een stad die hier niet hoort te zijn, maar er toch is.

De glazen piramides zijn universiteiten, expositieruimten en winkelcentra. De torens zijn de minaretten van de grootste moskeeën van Centraal-Azië. De gouden kegels vormen de wacht­torens van een kilometers­lange muur vol ministeries.

Achter de muur woont de man die dit allemaal liet neerzetten. Zijn huis heeft veel weg van het Witte Huis voor de Amerikaanse president, maar dan vijf keer groter en met een gouden piek bovenop.

Het presidentieel paleis dat Noersoeltan Nazarbajev liet bouwen, heeft veel weg van het Witte Huis voor de Amerikaanse president, maar dan vijf keer groter en met een gouden piek bovenop. Beeld Foto Yuri Kozyrev

Noersoeltan Nazarbajev heeft zich de afgelopen drie decennia uitgeleefd als president van Kazachstan. Hij bouwde niet alleen een nieuwe hoofdstad midden in de leegte, maar liet de gebouwen ook naar hem vernoemen: de bibliotheek, de school, de universiteit, het vliegveld, het museum over zijn leven. Sinds maart draagt de hele stad zijn voornaam. Astana bestaat niet meer, de hoofdstad heet nu Noersoeltan.

Noersoeltan Nazarbajev Beeld Foto Getty

Maar de bewoners maken zich zorgen over hun leider. Ze staan in de rij op de centrale boulevard van de stad, wachtend op een lift naar het binnenste van een glazen ei. Hier kunnen ­Kazachen een wens doen. Ze hoeven alleen maar hun ogen te sluiten en hun rechterhand in een bronzen handafdruk van Noersoeltan Nazarbajev te leggen.

Met je hand in Nazarbajevs handafdruk mag je een wens doen. Beeld Foto Yuri Kozyrev

Geneeskundestudent Ajni verklapt haar wens. ‘Dat het goed blijft gaan met Kazachstan zonder onze president. Dat wenst iedereen hier nu.’

Het aftreden: onbegrensde liefde voor papa Nazarbajev

Normaal gesproken verlaten Centraal-Aziatische leiders hun ambt in een lijkwagen. Maar Nazarbajev is vrijwillig afgetreden. Zondag doet hij niet mee aan de presidentsverkiezingen, die hij meestal met 95 procent van de stemmen won. Tot schrik van de bevolking. Op de dag van de aankondiging stonden er inwoners op straat te huilen.

Want waar moet het heen zonder ‘papa’, zoals sommige Kazachen de 78-jarige Nazarbajev noemen?

Vraag het aan Kazachen en ze vertellen eerst dat ze het nog steeds niet kunnen geloven dat Nazarbajev na dertig jaar is afgetreden. ‘Ik blijf maar ‘president Nazarbajev’ tikken in mijn stukken’, zegt journalist Orken Zjojamergen hoofdschuddend. ‘Ik schrijf nu strafregels om het af te leren.’

‘Mijn ouders waren heel verdrietig toen ze het nieuws hoorden’, zegt Dina Shaikhislam, een 29-jarige techwetenschapper en alumna van de ­Nazarbajev Universiteit. ‘Je moet wel hun context begrijpen. Jullie in het Westen zijn eraan gewend om trots te zijn op je land, welvaart te hebben en ook nog eens vrij te zijn. Toen ik klein was, hadden we dat allemaal niet.’

Kazachstan stond als Sovjet-republiek vooral bekend als de plek waar Moskou ‘gevaarlijke bevolkingsgroepen’ naartoe deporteerde. Ruimte ­genoeg in een van de grootste landen ter wereld met maar 18 miljoen inwoners, ook voor proeven met nucleaire en ­biologische wapens. Op de gps-­locatie van Noersoeltan lag twintig jaar geleden enkel een arm provinciestadje tussen de steppegrassen.

En kijk nu. Shaikhislam wandelt over de promenade langs de grootste joert op aarde, een huidentent waarin haar voorvaderen woonden. Alleen is deze tent van kunststof en bevindt hij zich in een winkelcentrum met Italiaanse modehuizen, een achtbaan en ‘tropische stranden’ op de bovenste verdieping. Het zand komt uit de Maldiven. Kazachen nippen er in badpakken aan martini’s met ijs – het is er permanent 35 graden, ook als het buiten 35 graden vriest, zoals ’s winters.

Schuin tegenover de joert staat een replica van het Moskouse Bolsjoi-theater. Om de hoek is een zilveren ufo geland, dat is het circus.

Het experiment: dromen van de ultieme autoritaire dynastie

De financiering van zijn stad heeft ­Nazarbajev voornamelijk uit de grond gehaald. Kazachstan behoort tot de tien grootste olie-exporteurs van de wereld. De ontdekking van oliereserves en de stijgende olieprijs vanaf eind jaren negentig bracht rijkdom.

Nazarbajev verplaatste de hoofdstad in 1997 van Almaty, dicht bij de grens met China, naar het midden van het land. Een hoofdstad hoort nou eenmaal centraal te liggen, vond hij. Om de bevolking enthousiast te maken riep hij een jaarlijkse nationale feestdag uit voor de stad. Die dag valt samen met zijn verjaardag.

‘De stad is knettergek en de architectuur begrijp ik niet helemaal’, zegt Shaikhislam. ‘Maar voor mij is dit de stad van nieuwe mogelijkheden.’

Over Nazarbajevs aftreden is ze minder verdrietig dan haar ouders. ‘Iedereen weet dat dit een autoritair land is. Door af te treden maakt Nazarbajev het systeem nu ingewikkelder, dat lijkt me een stap in de goede richting.’

Nazarbajevs exit is een experiment. Zeg gerust het grootste politieke experiment in Centraal-Azië sinds de Sovjet-Unie. De verkiezingen zijn niet bedoeld om het volk een nieuwe leider te laten kiezen. Alles wijst erop dat ze dienen om Nazarbajev aan de macht te houden tot na zijn dood.

Diens aftreden was in feite een promotie. Nazarbajev is nu voorzitter van de Veiligheidsraad, een orgaan dat controle heeft over het leger. De aanstelling geldt voor de rest van zijn leven ‘in verband met zijn historische missie’, zo staat in de wet die Nazar­bajev zelf liet opstellen. En passant stelde het parlement Nazarbajevs oudste dochter, een operazangeres, aan als voorzitter van de senaat.

Daarmee is ze automatisch vicepresident. Valt de aanstaande president weg, dan neemt zij het over. Wie de aanstaande president wordt, is al duidelijk. Kassym-Jomart Tokajev (67), een bondgenoot van Nazarbajev met VN-ervaring, is zondag de kandidaat van Nazarbajevs partij en daarmee praktisch al de winnaar. Hij lijkt trouw aan Nazarbajev: het besluit om de hoofdstad te vernoemen naar ­Nazarbajev kwam van hem, als interim-president.

Troonopvolging is steevast het grootste probleem voor autoritaire leiders in Centraal-Azië. Nazarbajevs masterplan moet voorkomen dat in Kazachstan hetzelfde gebeurt als in buurland Oezbekistan. Daar werkte Islom Karimov 27 jaar lang aan een volmaakte dictatuur. Maar sinds zijn dood in 2016 ontmantelt een opvolger Karimovs levenswerk met allerlei liberale hervormingen .

Analisten speculeren dat de Russische president Poetin, die in 2024 zijn termijnlimiet bereikt, met belangstelling meekijkt naar Nazarbajevs ­experiment.

De machtsoverdracht verloopt niet geruisloos. De veiligheidsdiensten grepen de afgelopen weken hard in bij demonstraties voor vrije verkiezingen. Bij een marathon arresteerden ze twee activisten die een spandoek hadden opgehangen dat viral ging: ‘Je kunt niet wegrennen voor de waarheid #voorvrijeverkiezingen’. Een activist die met een blanco spandoek de straat opging werd ook afgevoerd.

De toekomst: voor eeuwig verbonden met Kazachstan

In het Nazarbajev Centrum wordt de jeugd vast voorbereid op een eeuwige president. Een gids onderwijst een schoolklas niet over ‘oud-president’ Nazarbajev, maar over ‘leider van de ­natie’ Nazarbajev. Bij een prijzenkast van de president krijgt de klas te horen: ‘Kijk, hier hangen de medailles van onze leider van de natie. Ze zijn heel zwaar.’

Een gids vertelt scholieren in het Nazarbajev Centrum over hun leider. Beeld Foto Yuri Kozyrev

Leider van de natie, het is sinds 2010 een officiële titel van Nazarbajev. Die heeft hem een imposante reeks privileges opgeleverd. Hij mag ingrijpen in het regeringsbeleid, ook als hij met pensioen is. Hij kan niet vervolgd worden. Er mogen geen vragen gesteld worden over de bezittingen van hem en zijn familie. En zijn ‘eer en waardigheid’ zijn beschermd: wie hem beledigt riskeert vijf jaar cel.

De schoolklas leert in het Nazarbajev Centrum dat hun leider sinds de onafhankelijkheid in 1991 voor ‘legendarische’ economische groei gezorgd heeft. Het begrip inkomensongelijkheid wordt voor het gemak overgeslagen. Hij heeft goede relaties opgebouwd met buurlanden en supermachten China en Rusland. En Nazarbajev is erin geslaagd om meer dan honderd etnische groepen in relatieve harmonie te laten samenleven.

Sommige inwoners verdienen aan de steeds grotere persoonlijkheidscultus rondom Nazarbajev, zoals de enige wassenbeeldenmaker van ­Kazachstan. ‘Ik maak de president op bestelling’, zegt Ajdos Jesmagambetov in zijn studio. Onlangs voltooide hij zijn tweede Nazarbajev-beeld in opdracht van het ministerie van Defensie. Die staat nu in het Militair-patriottisch centrum voor de strijdkrachten. ‘Ze betaalden me vooruit om op te schieten.’

Zijn eerste Nazarbajev heeft hij nog, het was zijn allereerste wassen beeld. Waarom hij Nazarbajev als ­model nam? Dat vindt de kunstenaar een vreemde vraag. ‘Hij is leider van de natie, logisch dat ik hem als eerste maak toch?’

De overkant: gedempt geluid van protest

Maar nu ook de naam van de hoofdstad veranderd is in de voornaam van Nazarbajev klinkt er hier en daar gemopper. Vooral aan de overkant van de rivier, in de overblijfselen van het oude provinciestadje in de steppe. De nieuwe rijkdom is hier niet doorgedrongen. Sommige mensen lopen met emmers naar de pomp om aan water te komen. Straatschoonmaker Imanzjol vertelt dat hij nooit in de flitsende gebouwen aan de overkant geweest is. ‘Ik veeg er alleen stoepen schoon.’ De nieuwe naam van de stad past wel goed, zegt hij. Hij wijst naar de skyline van piramides en globes en vervolgt cynisch: ‘Een echte dynastie verdient natuurlijk een stad die naar de leider is vernoemd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden