Het dorpshuis werd hun kerk

In het oude Limburgse kerkdorp met zijn grillige straten draait alles om de geloofskalender en de fanfare. In het nieuwe polderdorp, dat op een tekentafel is gemaakt, lijkt elke sociale traditie afwezig....

Op de plattegrond is het ene dorp grillig, geen straat is recht, alles buigt, kronkelt en vertakt zich; het andere dorp is strak en hoekig, als iets al afwijkt van de rechte lijn is het met een korte knik. Het eerste dorp ligt aan een oude rivier, de Roer. Het tweede aan een nieuwe afwatering, de Hoge Kwelvaart. Sint Odiliënberg heeft een bestaansgeschiedenis van vele eeuwen, Kreiler oord bestaat net een halve eeuw. Het moet verschil uitmaken of je opgroeit in een door de geschiedenis getekend gehucht of in een nieuw, in één klap, uit de klei getrokken polder.

De fotografe Andrea Stultiens zocht in haar dubbelportret van het plattelandsleven in Nederland de absolute tegenstelling in een oud kerkdorp in Limburg en een tekentafeldorp uit de Wieringermeer. Toch hebben de katholieke gemeenschap waar het leven zich afspeelt rond kerk, abdij en café en het pioniersdorp waar alles draait rond ijsbaanterrein, voetbalclubkantine en dorpshuis veel meer gemeen dan je zou denken. Ze zijn altijd te klein geweest voor grote veranderingen. De nieuwe tijd is eraan voorbij gegaan, grote uitbreidingen zijn er niet geweest.

Het dubbelportret is vormgegeven in twee afzonderlijke boeken, die geen hiërarchie of volgorde kennen. Ze zijn even dik samen in een los bandje geschoven dat twee ruggen heeft, voor elk dorp één. Er is geen deel 1 en deel 2, beide portretten zijn elkaars gelijke, als twee confronterende polen. Toch ben je onmiddellijk geneigd om met het oudste dorp te beginnen, met de geschiedenis en de traditie, om vandaaruit vergelijkenderwijs op te rukken naar die nieuw ontworpen samenleving.

De foto's in beide boeken worden begeleid door teksten van de etnoloog Gerard Rooijakkers. In het ene portret richt hij zich op het klassieke, nostalgische beeld dat het oude platteland al eeuwenlang bij ons oproept. In het andere schetst hij het even klassieke beeld van Holland als gemaakt land, 'waar de mens als een schepper naast God de natuur naar zijn hand zet en het land heeft ingericht, bijna zonder een plekje over te slaan'.

Natuurlijk zie je in het fotoproject direct dat Sint Odiliënberg oeroud is, gegroeid in vele lagen en dat Kreileroord met passer en lineaal is getrokken. Andrea Stultiens is geboren in Sint Odiliënberg, het is verleidelijk om te zoeken of er meer liefde of betrokkenheid zit in de beelden van haar dorp dan in die van het andere. Op het eerste gezicht is dat niet het geval. De fotografe heeft haar eigen werk in het tweeluik vermengd met historische opnamen en amateurkiekjes die de mensen uit beide dorpen maakten van hoogtepunten uit hun leven en dat van hun dorp. Het geeft het project diepte en intimiteit. We kijken zo, door de beelden van nu, in de geschiedenis van het leven dat eraan voorafging, verteld in authentieke beelden.

In het oude dorp draait alles om de kerk en zijn geloofskalender, met zijn processies en nachtmissen, de eerste communie en het carnaval. Het plaatsje heeft een harmonie en een schuttersvereniging, een dweilorkest en Prins Carnaval. Elk jaar, als de tijd daar is, worden de attributen van zolder gehaald en opgepoetst, tussendoor wordt stevig gerepeteerd. Het dweil orkest is er niet alleen voor carnaval, maar blaast het hele jaar door. Het lijkt een rijk en traditievol leven vergeleken met de schrale kalender van een nieuw dorp zonder geschiedenis. Het is niet zo. Het decor waarin ze leven is totaal verschillend, Limburg en de Wieringermeer zijn niet met elkaar te vergelijken, maar de mensen die er leven en de omstandigheden waarin ze verkeren wel.

De ooit geplande kerk is er in het Wieringer dorp niet gekomen. Zo'n rijke roomse traditie heeft Kreileroord nooit gekend, maar de mensen die er vijftig jaar geleden gingen wonen, ontwikkelden hun eigen kalender van dorpsfeesten en hoogtijdagen, met kermissen en barbecues, zeskampen en klaverjaswedstrijden. Het dorpshuis werd hun kerk, het ijsbaanterrein hun schuttersveld. Het bijzondere van Kerkdorp/Polderdorp is dat het je laat zien hoe snel een nieuwe gemeenschap, toen waarschijnlijk ook nog eenzijdig jong in leeftijdsopbouw, in zijn isolement een eigen traditie ontwikkelde van samenkomsten die sprekend lijkt op die uit dat oude Limburgse dorp. De geschiedenis is verschillend, de behoefte is dezelfde.

In het ene dorp is, zien we in de historische foto's, de bisschop een keer op bezoek geweest, in het andere - bij een kroonjaar van de drooglegging van de polder - de koningin zelf. Ook in hun hoogtepunten is er overeenkomst. In haar verslag van het openbare leven in de dorpen is Andrea Stultiens tamelijk direct, in dat van het dagelijks leven van de bewoners zelf een stuk terughoudender. Ze circelt eromheen, drukt het liever uit in een poëtisch detail: een hoopje ongepelde kastanjes op een tafel bekleed met een geruit zeil, een hoekje van een oude winkel, een muur met ingelijste diploma's en rouwfoto's, een trolley met kopjes en thermoskannen bij de repetitie van het kerkkoor. Zulke stemmingen weet ze vaker in Limburg te treffen dan in de Wieringermeer, daar spreken dan toch haar genen.

Het tweeluik zegt veel over het leven in kleine dorpen. Hun zelfstandigheid zijn ze kwijt geraakt. De voorzieningen zijn nu geconcentreerd in grote centrumgemeenten. Voor alle belangrijke zaken - boodschappen, dokter, gemeentehuis, postkantoor, bank - moeten ze naar elders. De winkels die er ooit waren, hebben het loodje gelegd. Openbaar vervoer is er vaak nauwelijks. In het dagelijks leven zijn de bewoners op elkaar aangewezen. En dat willen ze, in die hoogtijdagen van hun jaarkalender, weten: dat ze een gemeenschap zijn, samen sterk, en daarin eigen en anders dan anderen - in Limburg en in het nieuwe polderland, dwars door traditie en religie of het ontbreken ervan heen. Ze zouden daarin zo met elkaar kunnen ruilen. Alleen elkaars taal zullen ze niet verstaan, maar dat hoeft geen belemmering voor herkenning te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden