Het doet er niet meer toe hoeveel tankdivisies een Russische leider heeft - hij heeft internet

Waarom Europa bang is voor het Russische nepnieuws

Brexit, Trumps verkiezing, Catalonië: bij al deze voor Europa ontwrichtende gebeurtenissen zou Russische desinformatie een rol hebben gespeeld.

Putin tijdens een bespreking op 14 november Foto afp

Voor de verdedigers van Europa's veiligheid leek het leven vroeger een stuk eenvoudiger. 'Toen hadden we alleen blonde Russische dames die je konden verleiden', verzucht een Navo-diplomaat half-grappend, met een zweempje nostalgie. Behalve de fatale vrouwen waren er de tanks. Maar zo tastbaar is de dreiging niet meer.

Waar de Russen tegenwoordig van worden beticht is ongrijpbaarder. Ze vallen niet frontaal aan via de Noord-Duitse laagvlakte maar infiltreren sluipend via de digitale snelweg, waarbij ze zich in het hoofd van computergebruikers nestelen. Dat doen ze om met nepnieuws tweedracht en verwarring te zaaien in de open westerse samenlevingen, zeiden maandag los van elkaar de premiers van Groot-Brittannië en Spanje. Ook de Nederlandse minister van Binnenlandse Zaken sloeg alarm. Net als de Europese ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken.

Het is opvallend hoe ineens alle seinen collectief op rood springen. Het moet een optelsom zijn. Brexit, Trumps verkiezing, Catalonië. Stuk voor stuk gebeurtenissen die de bestaande internationale verhoudingen verstoorden en alle door Rusland zouden zijn beïnvloed met desinformatiecampagnes op het internet. De Europese regeringen lijken het gevoel te hebben dat er dingen gaande zijn die grote gevolgen hebben maar waarop ze geen grip krijgen. Vandaar de plotselinge uitbarsting van oproepen tot actie. Dat is overigens nog moeilijk genoeg.

Vorige week was er de herfstvergadering van de Navo-ministers van Defensie. Sinds de Russen in 2014 de Krim afpakten van Oekraïne en voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog met geweld een Europese grens veranderden, gaat het op zulke bijeenkomsten onveranderlijk over het Russische gevaar. Er is sprake van nieuwe hoofdkwartieren, troepenopbouw, afschrikking. Een klassiek-fysiek antwoord op wat gezien wordt als een klassiek-fysieke dreiging, zoals een mogelijke Russische aanval op een Baltische staat. Die moet worden afgeschrikt door een geloofwaardige militaire aanwezigheid. Het is zoals de Navo het in het verleden altijd deed en nu weer doet. Heel overzichtelijk.

'Hybride dreiging'

Het probleem is dat een puur militaire aanpak slechts een deel van het verhaal kan zijn. Want de dreiging is 'hybride' geworden. Moskou zal niet snel landen binnenvallen. Eerder wil het, is de analyse in Navo-kring, tegenstanders destabiliseren door de gaskraan dicht te draaien, minderheden op te stoken, cyberaanvallen uit te voeren of desinformatie te verspreiden. Het is een arsenaal aan schimmige praktijken waartegen de Navo-landen zich moeilijker kunnen verweren dan tegen ouderwetse tanks.

Daarbij komt dat Rusland officieel geen vijand is. Ook in de internationale politiek rukt de parallelle werkelijkheid op. Na Trumps verkiezing was het even de vraag of hij een vriend of vijand van Europa was. Nog steeds valt niet met zekerheid te zeggen of Trump zijn Russische collega Poetin nu ziet als vijand of als vriend.

In elk geval is de confrontatie met het Kremlin minder totaal dan vroeger. Dat betekent dat de Duitse kanselier Angela Merkel pleitbezorger kan zijn van de aanleg van een nieuwe Russische gaspijpleiding en tegelijkertijd kan waarschuwen tegen Russische pogingen via het internet de Duitse verkiezingen te beïnvloeden.

Die dubbelheid past naadloos in het wereldbeeld van Valeri Gerasimov, hoofd van de Russische Generale Staf. Voor hem bestaat er geen grens meer tussen oorlog en vrede. 'Ze willen ons in een toestand van onzekerheid houden', zei vorig jaar een diplomaat uit Polen, het land met een van oudsher hypergevoelige seismograaf voor gevaren uit Rusland.

Trollenfabriek

Moskou spreekt alle beschuldigingen tegen. Maar van de beruchte trollenfabriek in Sint- Petersburg is inmiddels gewoon het adres bekend. Zij heeft de Amerikanen tijdens de verkiezingen via Twitter en Facebook overspoeld met een stroom van nepnieuws en ronkende politieke boodschappen. Dat zou hebben geholpen Trump te laten winnen van Hillary Clinton, zoals zulke activiteiten ook eraan zouden hebben bijgedragen dat de Britten voor een vertrek uit de EU kozen en de Catalanen voor afscheiding van Spanje. Een sluitend bewijs daarvoor zal nooit worden gevonden, maar door de opeenstapeling van ontwrichtende gebeurtenissen zet Europa zich wel schrap.

Het weet dat de Russen een motief hebben. Een Trump die zorgt voor een verwijdering tussen Amerika en Europa, een Britse breuk met de EU en onrust in Spanje zijn winst voor een Poetin die zich heeft voorgenomen onder zijn voorgangers verloren gegaan terrein te herwinnen op het Westen. Ook moet het voor hem aantrekkelijk zijn via sociale media Europese democratieën te splijten, opdat die als model minder aantrekkelijk worden voor de Russische bevolking.

Eigenlijk doet het er niet meer toe hoeveel tankdivisies een Russische leider heeft - hij heeft internet.