Het doek van Vincent dat niemand kende

Van Gogh zelf vond het schilderij minder geslaagd, toch is zijn nu ontdekte werk Zonsondergang bij Montmajour een 'scharnierstuk' in zijn oeuvre, zeggen kenners.

AMSTERDAM - Trots en met een grote glimlach presenteerde directeur Axel Rüger van het Van Gogh Museum maandag Zonsondergang bij Montmajour. Een door het museum zelf aangeduid 'scharnierstuk' in het oeuvre van Van Gogh. Opmerkelijk detail: het museum kreeg het schilderij al eens eerder, in 1991, voor herkomstonderzoek aangeboden. Toen werd het echter als een niet-echte 'Van Gogh' beoordeeld. Nu dus niet meer.


Van Gogh schilderde het relatief grote doek (93,3 x 73,3 cm) in de zomer van 1888. Het beeldt een landschap uit, bij Arles, Zuid-Frankrijk, met op de achtergrond de abdij Montmajour.


'In 1991 hadden we nog niet de kennis van nu', vertelt Louis van Tilborgh, onderzoeker van het Van Gogh Museum. 'We waren een jong instituut. Inmiddels hebben we alle expertise in huis.'


Afgelopen twee jaar analyseerde Van Tilborgh het schilderij, samen met zijn collega Teio Meedendorp en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het onderzoek concentreerde zich op de stijl van schilderen, de voorstelling, het materiaalgebruik en geschreven bronnen. Zo bleek uit een computeranalyse het 'type doekweefsel' van Zonsondergang bij Montmajour overeen te komen met een ander schilderij dat Van Gogh in dezelfde periode schilderde: De rotsen (nu in het Museum of Fine Arts in Houston). Röntgenfoto's wezen uit dat de opbouw van verflagen en de gebruikte pigmenten van de twee schilderijen hetzelfde waren.


'Bovendien', vertelt Van Tilborgh, 'zijn de geschilderde steeneiken op beide doeken haast identiek. En dankzij de nog aanwezige ruïne van de abdij konden we de exacte locatie van het tafereel achterhalen.'


De onderzoekers maakten verder gebruik van twee brieven van Van Gogh, waarin hij letterlijk naar het schilderij verwijst. 'Tot dusver dachten we dat hij over De rotsen schreef. Maar als je het met de kennis van nu leest, bestaat er geen twijfel over dat het over de nieuwe ontdekking gaat.'


Of het schilderij inderdaad een scharnierstuk in zijn schilderijenproductie is? Van Gogh twijfelde in ieder geval zelf over wat hij op dat moment had geschilderd. In een van de brieven schreef hij het schilderij 'niet bepaald succesvol' te vinden.


Onderzoek maakte duidelijk dat de schilder in de dagen erna hetzelfde landschap opnieuw bezocht. Ditmaal voor een serie pentekeningen. Een week later maakte hij er het andere schilderij, dat zich nu in Houston bevindt. Blijkbaar had Van Gogh het idee dat het beter kon. En je zou kunnen twijfelen of het tweede schilderij, De rotsen, daardoor niet beter is dan zijn werk dat gisteren als 'nieuw' werd gepresenteerd.


Louis van Tilborgh begrijpt dat de term 'scharnierstuk' wellicht wat zwaar is aangezet. 'Van Gogh vond het schilderij inderdaad minder geslaagd. Hij had moeite met het schilderen omdat er die zomer wekenlang een mistral waaide. Lastig als je met zo'n groot doek bezig bent.'


Tegelijkertijd geeft dat grote formaat aan, volgens Van Tilborgh, dat de schilder geestdriftig aan het experimenteren was. 'Het schilderij is een van de vier grootste uit zijn oeuvre. De verf zit er dikker op. En de compositie, met al die steeneikjes, is complex. Je ziet dat Van Gogh ambitieus was. Hij wilde die zomer verschillende stijlen uitproberen.


Zonsondergang bij Montmajour is nog gemaakt met een ander schilderij in zijn achterhoofd, een boslandschap van Jacob van Ruisdael. Maar hij was al wel druk doende om zijn eigen stijl te vinden.'


Het doek betekende, naar Van Tilborghs mening, een opmaat voor zijn beroemde laatste twee jaar - hoe onzeker Van Gogh ook zelf was over het succes van dit ene schilderij. Maar, zo laten de twee onderzoekers weten, was hij niet ook ontevreden over andere wereldberoemde schilderijen uit die periode, zoals De zaaier en De sterrennacht?


Zonsondergang bij Montmajour is vanaf 24 september een jaar lang in het Van Gogh Museum te zien.


Omzwervingen van een echte Van Gogh

Vincent van Gogh schildert Zonsondergang bij Montmajour in 1888.


Na zijn dood, in 1890, komt het doek in bezit van zijn broer Theo.


Na de dood van Theo, in 1891, behoort het schilderij toe aan diens weduwe, Jo van Gogh-Bonger.


In 1901 verkoopt zij het aan de Franse verzamelaar Maurice Fabre.


Die verkoopt het schilderij op zijn beurt weer aan Christian Nicolai Mustad, een Noorse industrieel, waarschijnlijk al in 1908. Het schilderij raakt vervolgens uit het zicht; de herkomst ervan wordt betwijfeld.


Om te bepalen of Zonsondergang bij Montmajour een echte Van Gogh is, wordt het schilderij in 1991 door de huidige (onbekende) eigenaar aan het Van Gogh Museum voor onderzoek aangeboden. Het museum wijst het af.


In 2011 wordt het werk opnieuw voor onderzoek aangeboden aan het Amsterdamse museum.


2013: Zonsondergang bij Montmajour blijkt na een twee jaar durende analyse een echte 'Van Gogh' te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden