'Het denken nadert het nulpunt'

'Ik weet dat mijn opvattingen niet erg in de mode zijn', zegt José Saramago (1922) verschillende keren. Het zal Portugals belangrijkste levende schrijver er niet van weerhouden ze te verkondigen....

'Wat ik schrijf of zeg kan me niet eens meer in de gevangenis brengen, die tijd is voorbij. Maar ik besef dat wij in een tijd zonder risico's (we hebben tenslotte politieke democratie en vrijheid van meningsuiting), op een historisch moment (iedereen kan zeggen wat hij wil) in werkelijkheid gehuld zijn in een grote stilte. Er heerst een mentale stilte, waarin het denken het nulpunt aan het naderen is.'De geschiedenis van de mens, met alles wat daar bij hoort aan magnifieks, verschrikkelijks, pijnlijks, is de geschiedenis van het denken. Die hele wereld die vroeger bestond, dacht na, de filosofen, de schrijvers, de dichters. Maar we bereiken het volgende millennium heel rijk aan goederen, maar heel arm in denken. Ik ben ervan overtuigd dat we aan het einde van een beschaving staan.

'Dat is niet dramatisch, ook andere beschavingen zijn eerst gegroeid en vervolgens ten onder gegaan. Een bepaalde manier van leven loopt op zijn eind. Maar de mens heeft alles overleefd en zal nu ook overleven. Decadentie is nooit definitief, transformeert in iets anders. Zoals alle overwinningen iets slechts hebben, niet definitief zijn, zo hebben nederlagen hun goede kant, zijn evenmin definitief. Daarom geloof ik niet dat we het risico lopen te veranderen in definitief egoïstische, definitief onsolidaire wezens.'

Een wit huis boven op een heuvel op Lanzarote, het Spaanse eiland waar de Portugese schrijver zich heeft gevestigd. Vanuit zijn werkkamer een glorieus uitzicht over het rode vulkaanlandschap en de Atlantische Oceaan. Binnen een grote bibliotheek, met een indrukwekkende kast geheel gevuld met zijn eigen werken en vertalingen daarvan in meer dan dertig talen. 'Een hoop werk zit er in die kast, als je er zo naar kijkt.'

Saramago is op en top de Portugese gentleman. Met zijn gebruinde gezicht en zijn op het oog uitstekende conditie lijkt hij een stuk jonger dan de 76 jaren die hij inmiddels telt. Hij is een laatbloeier, brak pas rond zijn zestigste door in de literatuur van Portugal, maar veroverde prompt de wereld met boeken als Het jaar van de dood van Ricardo Reis, Memoriaal van het klooster en Het beleg van Lissabon. Zijn nieuwste roman Alle namen is inmiddels een succes in Portugal en Spanje. De stad der blinden is een allegorische roman over de mens die de wereld tot een hel maakt.

Dat Saramago zijn toevlucht heeft gezocht op Lanzarote, is een direct gevolg van zijn literaire activiteit. Om precies te zijn van zijn boek Het evangelie volgens Jezus Christus, een bijzonder eigenzinnige visie op het leven van Jezus, die in het katholieke Portugal veel opschudding heeft gewekt. Het boek werd in 1992 voorgedragen voor de Europese literatuurprijs, maar de Portugese staatssecretaris van Cultuur besloot persoonlijk die voordracht ongedaan te maken. Saramago was zo verbolgen over die ingreep ('de terugkeer van de inquisitie') dat hij besloot zijn land de rug toe te keren en Lissabon te verruilen voor Lanzarote.

'Neeee', antwoordt hij gedecideerd op de vraag of hij zich beschouwt als een schrijver in ballingschap. 'Dit is geen ballingschap. Ik wil niet dat men de dingen door elkaar haalt. Het is waar, als niet gebeurd was wat er gebeurd is, zou ik hier niet wonen. Als Het evangelie volgens Jezus Christus niet door het ministerie was teruggetrokken voor die prijs van de Europese Unie, met als rechtvaardiging dat mijn boek beledigend was voor het geloof van de meerderheid van het Portugese volk. Als een regeerder begint te praten in naam van het volk, dan moet je oppassen.

José Saramago praat over Portugal, dat er mede dankzij Europa politiek en financieel een stuk op vooruit is gegaan. Uitgerekend het Europa waar hij zo sceptisch tegenover stond. Tevreden is hij overigens nog niet. 'Europa is er, daar valt niets aan te veranderen. Maar het is niet wat ik graag zou willen, een Europa van de burgers, van de burgerlijke verantwoordelijkheid. Ik zou graag een Europa zien dat nadenkt, en dat zich bemoeit met de problemen van de wereld. Maar nee, onverschilligheid voert de boventoon.'

Over het neoliberalisme dat de wereld regeert: 'Noem het gewoon wat het is: autoritair kapitalisme.' Over de politieke democratie, die ondergeschikt is aan de werkelijke, de economische machten: 'De politieke democratie lijkt mij soms een slechte grap. Alsof er niets anders was, alsof het de politici zouden zijn van wie alles afhangt. Dat is niet zo.' Over het contrast tussen het vermogen van de mens een wagentje naar Mars te sturen en zijn onvermogen, of liever desinteresse, de honger in Afrika aan te pakken.

En over de verloedering van de cultuur. 'We zitten midden in het tijdperk van de trivialisering. Wanneer ze vandaag de dag over cultuur praten, denken ze aan spektakel. Het fameuze credo van de Romeinen, brood en spelen, wordt dagelijks in de praktijk gebracht. Zoveel mogelijk circus.' Goed, onderbreekt de schrijver zichzelf, 'dit heeft allemaal weinig met literatuur te maken. Maar ik heb steeds minder zin om over literatuur te praten.' Waar hij wel over praat (en schrijft) valt niet altijd in goede aarde. 'Niet dat ik dat wil. Ik zeg geen dingen om te provoceren. Maar ik vind – en ik ben gelukkig niet de enige – dat je als je schrijft voor je mening en je overtuiging moet uitkomen. Ik zeg altijd: ik scheid in mijn bestaan niet de schrijver en de burger. Waar de een gaat, vergezelt de ander hem.

'Ik gebruik de literatuur niet om pamfletten te schrijven, dat heb ik nooit gedaan. Maar wat ik schrijf moet weergeven wat ik denk, anders zou ik op twee verschillende niveaus leven. Als men mij af en toe wat ongemakkelijk vindt, dan is dat jammer, maar er zijn er meer. Ik denk aan iemand als Noam Chomsky. Soms heb ik wel het gevoel een roepende in de woestijn te zijn, de woorden komen niet over, dringen niet door. Soms krijg ik het gevoel dat het zinloos is.'

Saramago laat in De stad der blinden zien hoe de mensen een voor een letterlijk blind worden en in hun duistere strijd om te overleven razendsnel degenereren en de wereld in een hel veranderen. 'Het is een metafoor voor de wereld: dit is wat wij zijn. Inventief, in staat te scheppen wat niet bestond in de natuur, La Divina Commedia, De gebroeders Karamasov, Don Giovanni, noem maar op. Maar we hebben ook iets slechts geschapen, dat evenmin in de natuur bestond: wij hebben de wreedheid uitgevonden, en het martelen.

'De mens, die tot zoveel schitterende dingen in staat is, heeft het martelen uitgevonden. Iedereen vecht tegen iedereen, en er is geen moment om te zeggen: waar zijn we mee bezig, wat doen we elkaar aan. Het moment lijkt echter nog niet aangebroken dat er enige luciditeit in de koppen van de mensen doordringt.

'De stad der blinden is een poging mijn lezers te zeggen hoe ik over dit alles denk, en het is een succes in alle landen waar het is gepubliceerd. Ik heb het niet over de kritiek, want die behandelt mij als een literair product. Ik hoop dat elk boek van mij gelezen wordt met het idee dat het een uitdrukking van menselijke bezorgdheid is. Lezers blijken hier gevoelig voor te zijn.

'Ik geloof niet dat een schrijver een ingenieur van de ziel is, zoals Stalin zei – erger dan onzin. Noch dat, zoals een leider van de Chinese communistische partij zei, schrijvers militanten van het enthousiasme dienen te zijn. Ik ben geen van beide. Mensen moeten hun eigen ziel construeren.

'Ik wil beslist geen heiland zijn of een goeroe, het ergste wat je kan overkomen is voor die verleiding te bezwijken. Een schrijver is een man, of een vrouw, met twijfels. Ik geloof dat een schrijver vooral schrijft om te begrijpen, zich inspant om de wereld te begrijpen. De lezer kan die inspanning delen en tegelijk voor eigen rekening gaan nadenken. Daarna, na het begrip, moet je gaan handelen, actie ondernemen.

'Schrijvers zijn er niet om de wereld te redden. Het heeft geen zin dat een schrijver in de krant komt om te vertellen hoe goed hij is, hoe goed hij schrijft, hoeveel boeken hij verkoopt, wat een geweldige kritieken hij heeft. Je moet iets meer te zeggen hebben. Je moet ervan profiteren dat ze naar je luisteren, dat je de aandacht hebt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden