Het culturele seizoen is weer begonnen, hier moet u heen

13 culturele hoogtepunten voor een geslaagde herfst en winter

Jippie, de zomer is nog niet eens echt voorbij en het culturele seizoen is weer begonnen. Waar zullen we eens handenwrijvend heengaan? De Volkskrant zocht de 13 enthousiasmeopwekkendste hoogtepunten voor herfst- en winterbestendig cultuurgenieten.

Beeld Illustratie: Saša Ostoja

1. Beeldende kunst: Maria Roosen, Vuur

Alledaagse vormen en lichaamsdelen van glas, waarin Maria Roosen leven heeft geblazen. v.a. 10/10

Een muurtje van kleurige glazen 'bakstenen'. Een tros handgeblazen glazen borsten. Knaloranje worteltjes met gifgroene blaadjes, ook van glas, aan het plafond. Een vaasje roze en paarse piemels, en weer: van glas.

Je kunt de onderwerpkeuze van Maria Roosen (1957) redelijk gevarieerd noemen, met de nadruk op alledaagsheid. Maar onderscheidend is vooral het materiaal waarin het wordt gepresenteerd: glas. Ze begon, na haar opleidingen in Tilburg en Arnhem, met textiel en hout, eieren en zeep, wol en granaatappels, maar uiteindelijk viel de keuze op glas. Het liefst geblazen door een vast groepje blazers in Tsjechië, want dat werkt wel zo makkelijk. En in Bohemen hebben ze daarin een enorme traditie.

Glazen vormen. Niet te abstract, hoewel soms ook, maar toch vooral voorwerpen, attributen en lichaamsdelen die gewoon een, twee, drie op het eerste gezicht herkenbaar zijn. Baanbrekend en direct herkenbaar als echte 'Maria Roosens' zijn de borsten, in verschillende kleuren, met of zonder spiegelend oppervlak, soms zelfs opgehangen in een pruimenboompje, alsof ze als rijpe vruchten daaraan groeien. Maar ook: roze melkkannen of spermatozoïden die in klemmetjes aan de muur zijn bevestigd. En piemels, soms aan touwtjes opgehangen, alsof het een fetisjistische act is.

Ze noemt zichzelf een 'kunstenaar met groene vingers'. Er bloeit en groeit van alles in haar aanwezigheid. 'Ik zaai het zaad en roep de hulp van anderen in om het gewas op te kweken.' Ze verwijst naar de betekenis van hoe zij en haar blazers werken: vloeibaar materiaal waarin leven wordt geblazen. Dan voel je je als kunstenaar toch dicht bij die andere, grote Schepper, niet?

Glas dus. Maar de laatste tijd ook weer met andere materialen. Het opmerkelijkst: hout. In ruime afmetingen en in de vorm van bovenmaatse matroesjkapoppetjes, in pikzwart of juist versierd met alle kleuren van de regenboog. Op haar aankomende overzichtstentoonstelling in Amersfoort zal blijken hoe dicht dat weer bij haar beginwerk ligt. Nieuwsgierigmakend.

Rutger Pontzen

Maria Roosen, Vuur. Kunsthal Kade, Amersfoort. 10/10 t/m 7/1.

Maria Roosen, Bellenrek, 2017. Beeld Foto: Sander Luske
Maria Roosen, Tools for Feelings, 2016. Beeld Foto: Sander Luske

2. Opera: Tania Kross

Carmen, mét flamenco-elementen en toch modern geënsceneerd: mezzo Tania Kross gaat tonen hoe dat kan. v.a. 2/10

Weinig opera's zo populair als Carmen van de Franse componist Georges Bizet. Weinig opera's ook lopen een groter risico in clichés te verdrinken. Het verhaal van de sensuele zigeunerin uit Sevilla die de verliefde soldaat Don José de man die haar moet arresteren de afgrond in sleurt met haar charmes, zit vaak vol Andalusische kitsch: flamencojurken, waaiers, rozen in het haar en stierenvechterspakjes. Ruim 140 jaar na de oeropvoering spelen regisseurs en arrangeurs nog altijd graag met flamenco-elementen en met de woeste romantiek van een verzonnen zigeunerwereldje.

Mezzosopraan Tania Kross (41) zong de titelrol over de hele wereld en reist vanaf half september langs de Nederlandse theaters met een eigen versie van Carmen. Bizets opera werd op initiatief van theater Caprera voor haar herschreven en opnieuw gearrangeerd door Thijs Borsten (50). De pianist en componist werkte eerder samen met Kross, onder meer in De uitdaging, een theaterconcept waarin hij twee solisten uit verschillende muziekculturen bij elkaar zette. Kross werd daarin gekoppeld aan de Spaanse flamencozanger Carlos Denia. Die laatste zien we nu terug als de toreador annex nieuwe minnaar van Carmen, nadat ze Don José heeft gedumpt. De muziek wordt uitgevoerd door piano, viool, contrabas, gitaren en cajon, een handtrommel. De opera is naar de huidige tijd gehaald, vertelt Borsten.

De Uitmarkt

Vrijdagavond 25/8 presenteert cabaretier Jörgen Raymann de opening van de 40ste Uitmarkt. Op het I Amsterdam Podium in het water van het Oosterdok, verzorgen Di-rect, Tania Kross, Pink Oculus, NDT, Tamino, Dolf Jansen, Dio ft. Idaly, Nora Fischer en Marnix Dorrestein, Wende en Boris optredens. De Uitmarkt 2017 trapt af met een feestelijke mix van cabaret, dans en muziek, begeleid door de swingende New Cool Collective.

Vrijdag 25/8, 21.15 22.00 uur

Tania Kross. Beeld Foto: Bas Losekoot.

Hoe heeft u dat gedaan?

'Reuze eng om zo'n stuk naar het heden te halen, want voor je het weet ben je hip aan het doen terwijl je niet hip bent. Maar Tania kwam met het idee om van Don José geen soldaat maar een beveiliger te maken. Ik bedacht dat de stierenvechter geen stierenvechter is, maar een Belangrijk Persoon. Zo hebben we nog wat vondsten verwerkt die het stuk in de tegenwoordige tijd plaatsen, zonder computers of andere moderne attributen te laten zien. Die doen in mijn ogen namelijk afbreuk aan de romantiek van het verhaal.'

U voegt flamencomuziek toe en zet een flamencodanser in. Hoe voorkom je dan dat de opera strandt in clichés?

'Door goed te kijken naar wat de mensen kunnen en door gebruik te maken van hun specifieke capaciteiten. De meeste van deze mensen kende ik al, dus ik kon het stuk als het ware op hun lijf schrijven. Ik laat koorstukken uit de opera zingen door een flamencozangeres. Ze richt zich direct tot het publiek met een soort spreekzang. Dat werkt erg goed. En de flamencodans is zo sterk dat er dramaturgisch gezien geen tekst of spel tegenop kan. In de dans wordt een zekere heftigheid tot uitdrukking gebracht. De danseres wordt zo een alter ego van de Carmen die door Tania wordt vertolkt.'

Thijs Borsten.

U bent van huis uit geen klassiek musicus. Blijft er nog iets over van Bizets muziek?

'Jazeker. We zijn uitgegaan van een bestaande, kortere versie van de opera, maar muzikaal gezien heb ik gebruikgemaakt van het origineel. Het grappige is dat ik via een omweg door dit stuk opnieuw de operawereld ben ingezogen. Mijn moeder was namelijk operazangeres en als kind ging ik geregeld met haar mee naar opvoeringen.'

Nell Westerlaken

Een voorproefje van Carmen is te zien op de Amsterdamse Uitmarkt op vrijdagavond 25/8. De registratie van deze opening van het culturele seizoen wordt uitgezonden door de NTR vanaf 21.10 uur op NPO 2. De première van Carmen is op 2/10 in het DeLaMar Theater in Amsterdam, daarna tournee.


3. Jeugdtheater: Kruistocht, geen kinderboek

Het beroemde jeugdboek ingenieus naar deze tijd gehaald. v.a. 3/10

Wie is er niet mee opgegroeid?

In haar beroemde jeugdboek Kruistocht in Spijkerbroek (1972) beschrijft Thea Beckman hoe de 15-jarige Dolf via een tijdmachine in de Middeleeuwen belandt en daar met zijn 20ste-eeuwse kennis wordt geconfronteerd met de goedgelovigheid, domheid en waanbeelden van toen.

Theatermakers Marjolijn van Heemstra en Sadettin Kirmiziyüz brengen met Theater Artemis deze herfst een voorstelling met het boek als inspiratiebron. Let wel: Kruistocht, geen kinderboek (14+) wordt géén boekbewerking op toneel. Er doen weliswaar jongeren aan mee, maar er trekt geen zingende karavaan van kinderen ten strijde, spelend in spijkerbroek.

Van Heemstra en Kirmiziyüz onderzoeken in een 'levend en kritisch decor' van vijftien tieners (telkens uit andere steden) wie de kruisvaarders van de 21ste eeuw zijn. Jetse Batelaan regisseert. 'Het boek is eigenlijk een makkelijke manier om op toneel veel vragen te kunnen stellen', legt Van Heemstra uit, na een week repetities in Den Bosch. 'Waar zouden wij onze kinderen bijvoorbeeld voor laten vechten? Kun je Syriëgangers ook kruisvaarders noemen? En wat voedt de vijandigheid tussen Oost en West?'

Kruistocht, geen kinderboek.

Waarom maken jullie geen 'gewone' theaterbewerking?

'Het gaat ons er niet om het precieze verhaal te volgen, maar om de vraag: wat als Dolf nú was afgereisd? Zou hij dan tijdens zijn tocht zijn geradicaliseerd? Zou jij kritischer zijn ten opzichte van het christendom of juist de islam? Het zou hoe dan ook een andere tiener zijn dan de Dolf van de jaren zeventig. Waar wij als tiener pas via Beckmans boek hoorden over iets middeleeuws als een kinderkruistocht, groeien kinderen nu op te midden van nieuws rond heilige oorlogen. IS roept overduidelijk op tot een kruistocht en bezigt daarbij middeleeuwse methoden. Bush sprak na 9/11 ook over 'een kruistocht' tegen moslimterroristen. Hoe zien zonen en dochters van boze PVV-stemmers dit voor zich, of jongeren uit Amsterdam-West?'

Wat levert jullie veldonderzoek op, zoals het nareizen van de routes van de Franse en Duitse Kinderkruistochten in 1212?

'We trekken sporen na en kijken wat er nog aan herinnert. Dat levert altijd verrassende aanknopingspunten op. Bovendien gebruiken we historische beschrijvingen om te achterhalen waar die karavaan is gestrand en of het kinderen waren of ontheemde boeren. Beckmans boek heeft een happy end. In werkelijkheid zijn jonge kruisvaarders waarschijnlijk indertijd ook verhandeld als slaven. We gebruiken al die informatie als voedsel voor vragen. En ja, we koesteren nu nog de illusie dat we op al onze vragen antwoorden gaan vinden. Met hulp van de meespelende jongeren.'

Annette Embrechts

Kruistocht, geen kinderboek (14+) door Theater Artemis, Trouble Man en stichting Marjolijn van Heemstra. Tournee van 3/10 (première 4/10, Verkadefabriek, Den Bosch) t/m 23/12 in onder meer Eindhoven, Groningen, Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Den Haag en Haarlem.


4. Musical: Fiddler on the Roof

Thomas Acda speelt Tevye in een nieuwe versie van Fiddler on the Roof. v.a. 5/11

Het zijn grote schoenen die Thomas Acda dit najaar mag gaan vullen: de muzikant en acteur speelt de beroemde hoofdrol van de Joodse melkboer Tevye in Fiddler on the Roof (ook wel bekend als Anatevka), de musicalklassieker over traditie en migratie die in een nieuwe versie van regisseur Ruut Weissman (van de André Hazes-succesmusical Hij Gelooft in Mij) langs acht grote Nederlandse theaters gaat toeren.

Hoewel het al vijftig jaar geleden is, blijft Lex Goudsmit (1913-1999) de Tevye der Tevyes uit de Nederlandse theatergeschiedenis. Toen de musical met Goudsmit op 21 december 1966 in première ging in Theater Carré kwamen de recensenten superlatieven tekort. Paul Beugels schreef destijds in de Volkskrant: 'Goudsmit was zacht gezegd fenomenaal. Zoals hij de hele avond over het toneel banjert, het leven uitzingt en bezingt, in zijn vreugde en verdriet (...) het is werkelijk uniek en groots.'

Henk Poort. Beeld Foto: A. van der Togt

De Tevye van Lex Goudsmit sloeg dusdanig aan dat hij na bijna zeshonderd voorstellingen in Nederland ook werd gevraagd om Tevye op West End in Londen te gaan spelen. Ook daar was Goudsmit een succes. Hij speelde de rol ruim een jaar lang.

Veel later was er ook nog een andere Tevye die avond aan avond bekende nummers als Traditie en Als ik toch eens rijk was (If I Were a Rich Man) zong: Henk Poort speelde Tevye in 1998 in een nieuwe tournee van Joop van den Ende Theaterproducties. Ook Poorts interpretatie kon rekenen op veel lof. Bij een tweede tournee in 2008 had hij zijn versie van Tevye volledig fijngeslepen. 'Henk Poort bewijst dat hij de complete Tevye is en speelt misschien wel de rol van zijn leven', jubelde Patrick van den Hanenberg in de Volkskrant.

Het mag duidelijk zijn dat het personage Tevye een rijke, veelzijdige musicalrol is, waarin een acteur zijn dramatische én komische talent kwijt kan. Thomas Acda lijkt hiervoor misschien een verrassende keuze, maar gezien zijn in het verleden behaalde resultaten op zang- en acteergebied zou hij deze nieuwe carrièrestap moeten aankunnen.

Joris Henquet

Fiddler on the Roof door de Theateralliantie, regie Ruut Weissman. Première 5/11 in DeLaMar Theater Amsterdam, daarna tournee.

Thomas Acda. Beeld Foto: W. Rutten

5. Fotografie: Identiteiten 1970 - 2017

Fotokunstenaar Hans Eijkelboom ordent de mensheid door individuen naar hun uiterlijk te groeperen. v.a. 23/9

Wie weleens winkelt in Den Haag liep de kans daar de afgelopen tijd kunstenaar en fotograaf Hans Eijkelboom (Arnhem, 1949) tegen te komen.

Hij bestudeert al ruim 25 jaar winkelend publiek, een activiteit die hem naar steden over de hele wereld heeft gebracht. Hij heeft geen camera voor zijn oog; hij houdt hem vast voor zijn borst en laat het winkelende publiek langs zich stromen, als water langs een kei in een beek. Speciaal voor deze missies heeft hij een spijkerpak, dat hij zelf als 'non-descript' omschrijft. Dit pak geeft hem de gewenste 'Poolse toeristenlook'. Het effect: iedereen kijkt door hem heen, precies wat hij nodig heeft.

Hij drukt af als iemand in een serie past. En maakt u zich geen illusies: daar zou u, in al uw uniciteit, ook bij kunnen horen, al was het maar omdat u een rode jas draagt, een Rolling Stones-T-shirt, een Bijenkorftas, een shirt met een nummer, een groene parka, een poncho, een kapotte paraplu. Er is geen ontkomen aan. Eijkelboom is een genadeloze kijker: 'Op een opening in het Stedelijk Museum lijken de mensen meer op elkaar dan op een winkelavond in de Kalverstraat.'

Hans Eijkelboom, Fotonotitie 6 februari 2016, Amsterdam, Dam - Damrak, 14.00 - 14.30.

De Haagse serie is een nieuwe productie van Eijkelboom, speciaal gemaakt voor de grote tentoonstelling in het Fotomuseum Den Haag, en beslaat ruim veertig jaar kunstenaarschap, onder de titel Identiteiten 1970 -2017.

Identiteit en de rol die kleding daarin speelt, stonden al centraal bij de eerste projecten die de jonge kunstenaar in zijn toenmalige woonstad Arnhem maakte. In People wearing my clothes nodigde hij mensen uit steeds hetzelfde setje uit zijn eigen klerenkast te dragen, en fotografeerde ze zo. Voor The ideal man vroeg hij verschillende vrouwen hoe hun ideale man eruit zag en liet zich vervolgens fotograferen als de uiteenlopende uitkomsten van dat onderzoek. The unbearable Dutchness of being kopte The Guardian boven een stuk over dit vroege werk en Eijkelbooms ogenschijnlijk obsessieve drang naar ordening. Waarmee de reeksen van Eijkelboom familie worden van het stoepje van Johannes Vermeer. 'Ik heb altijd gewerkt met reeksen. Ja, waarom? Ik krijg grip op dingen.'

Zijn conceptuele manier van werken hij kiest een vaste plek en een vast tijdstip en strakke vormgeving alles wordt strak in een grid gepresenteerd, levert niet alleen iets op wat het prima aan een muur in een museum of in een fotoboek doet, het geeft de observaties ook een bijna wetenschappelijke allure.

Slaapfeestje tussen de boeken

Een goed boek is het beste slaapmutsje. Diep onder de dekens nog even vertoeven in die wondere andere wereld, nog één pagina, nog één zin. Geen betere plek dus voor een slaapfeestje dan de Openbare Bibliotheek Amsterdam. Vrijdagavond begint deze literaire party met een nachttoer . Artiesten (we geven geen namen) treden op. Zaterdagochtend ga je weer naar huis. Voor ontbijt wordt gezorgd. Vergeet je pyjama niet.

Uitmarkt, vrijdag 22.00 zaterdag 10.00 uur.

Hans Eijkelboom, Fotonotitie 25 juni 2016 Den Haag Spuistraat-Venestraat, 14.00 - 16.50.

De inmiddels duizenden reeksen, door hem zelf Photo Notes genoemd, worden af en toe uitgebreid met frivole uitstapjes. In twee fotoboeken (New York by Numbers en Amsterdam by Numbers) fotografeerde hij mensen met nummers op hun shirt, van 1 tot 100. In 10-euro outfits fotografeert hij zichzelf in kleding die hij in steden op alle continenten voor (lokaal) een tientje heeft aangeschaft.

De bijna 6.000 'fotonotities' van Hans Eijkelboom, schrijft het Fotomuseum Den Haag, laten zien 'hoe moeilijk het is om binnen de kaders van de consumptiemaatschappij onze behoefte aan eigenheid vorm te geven.' In de woorden van de kunstenaar: 'In hoeverre ben je van jezelf en in hoeverre ben je het product van de samenleving?'

Mark Moorman

Identiteiten 1970 - 2017 van Hans Eijkelboom, 23/9 t/m 7/1, Fotomuseum Den Haag.

Hans Eijkelboom, Fotonotitie 27 augustus 2016 Birningham Bullring, 13.35-16.40.

6. Media: Tina de Musical-stand

Tina viert haar 50ste verjaardag groots. v.a. 25/9

Meidenblad Tina bestaat 50 jaar en dat zullen we weten. In samenwerking met Homemade Productions, dat ook al drie boeken van Carrie Slee voor de planken bewerkte, is Tina de Musical geschreven. De voorpremière is op 15 oktober in het RAI-theater in Amsterdam, waar twee keer 1.700 bezoekers worden verwacht. Maar liefst 4.000 kinderen hebben meegedaan aan de audities en daaruit zijn achttien acteurs gekozen die in groepjes van drie zullen optreden tijdens 100voorstellingen in 70 theaters.

Zij vertolken de rollen van Tina, Fabio en Puck, die samen een 'superleuk' tijdschrift moeten maken. Natuurlijk wordt Tina verliefd op een knappe, maar onbereikbare 'hunk' die Bobby heet. Hij wordt gespeeld door Ridder van Kooten (geen familie van), die eerder naam maakte in tv-series als Spangas en Nieuwe Tijden. Maar het is niet alleen maar feest, want Tina krijgt in de musical ook nog te maken met een strenge uitgeefster die haar het leven zuur maakt. Gelukkig komt Tina's oma uit het buitenland om versterking te bieden!

Blind voorproeven van de Fringe

De spannende rafelrandjes van het toneel vind je traditioneel half september op de Fringe: het gekste, gulzigste en gevarieerdste theaterfestival. De open inschrijving garandeert een unieke internationale mix van smaakvol en platvloers vermaak in alle hoeken en gaten van de stad. Dit jaar biedt de Amsterdamse Uitmarkt drie dagen lang smakelijke voorproefjes: ruim twintig voorstellingen en nog eens tien 'sneak peek'-sessies.

Uitmarkt, vrijdag, zaterdag en zondag, verschillende tijden

Een Tina uit 1977.

De oma is geen toeval. In 1967 verscheen de eerste Tina, en volgens hoofdredactrice Joan Lommen zijn meisjes sindsdien niet wezenlijk veranderd. 'Vijftig jaar geleden waren ze met precies dezelfde dingen bezig als nu: school, vriendinnen, idolen, dieren, knutselen en hun oma.' Dat kom je dus allemaal tegen in Tina, voor meisjes van 8 tot 12 jaar die op de drempel van de puberteit staan. Make-up komt in het blad niet voor, hooguit wat onschuldige lipgloss. En aan tongzoenen wordt niet gedaan, 'want dat vinden ze vies', aldus Lommen.

Tina is tegenwoordig een '360-gradenmerk', zoals dat in marketingtermen heet. De kern wordt gevormd door het tijdschrift, waarvan er wekelijks 40 duizend worden verkocht. Daarnaast heeft Tina op YouTube 29.438 abonnees en op Instagram zo'n honderdduizend volgers.

Er bestaan Tina Zomerkampen en Tina Herfstkampen, en er is een tweedaags Tina Festival: eind september komen naar schatting 27duizend meisjes naar attractiepark Duinrell waar ze shoppen, zwemmen, tekenen en optredens volgen van de Tina Vloggers. Die nemen hun filmpjes op in de eigen studio van Uitgeverij Sanoma, the mothership in Hoofddorp.

Joan Lommen noemt het Tina Festival 'een grote roze wereld, waar je gerust naartoe kunt zonder je moeder'.

Joost Pollmann

Tijdens de Uitmarkt van 25 t/m 27/8 rond de Oosterdokskade is de Tina de Musical-stand te vinden op het Marine Terrein. Het programma van het Tina Festival op 23 en 24/9 staat op tina.nl/festival.

De Tina van juli dit jaar.

7. Architectuur: Tuin van Bret, Circl, People's Pavilion

Duurzaam doen in de praktijk, hoe gaat dat in zijn werk? v.a. 6/9

Een nieuw cultureel seizoen gaat gepaard met een goed voornemen: duurzamer doen. Wellicht draagt u al vintagekleding, eet u slaafvrije chocolade en koopt u vliegmijlen netjes af met een nieuwe boom, maar doet u ook echt iets? Deze paviljoens willen u verleiden actief mee te denken en bouwen aan de nieuwe, circulaire economie.

Van een sneu stationsplein tot stadswijngaard; dat is de opmerkelijke transformatie die station Amsterdam Sloterdijk onderging, naar ontwerp van architect Wouter Valkenier. In 2011 benaderde hij de gemeente met een plan om de omgeving te vergroenen en te verlevendigen. Met weelderige beplanting en een knalrode koffiebar, gebouwd met tweedehands materialen, toverde hij Sloterdijk om tot een hippe hotspot. Nu opent de tweede fase van de Tuin van BRET, 'het eerste circulaire en ambachtelijke bedrijventerrein van Nederland'. De tuin bestaat vooral uit wijnranken, zeecontainers uit de naastgelegen haven vormen de basis voor het nieuwe paviljoen, 'een experimentele studioruimte om ideeën te testen'.

In zijn pas gepresenteerde 'Modest manifest' ageert Valkenier tegen architectuur als consumptiemiddel om snel geld te verdienen. Hij pleit voor bescheiden, functionele gebouwen, die ontwikkeld worden samen met de gebruikers, en waarvan de financiën en impact op het milieu transparant gemaakt worden, 'van hout tot schroef, van ontwerp tot transport'. Voor de opening op 7 september vraagt de architect aan de bezoekers om een wijnglas mee te nemen, waarvan een wijnglazen-kroonluchter zal wordengemaakt.

Tuin van BRET

Amsterdam Sloterdijk

ArchitectStudio Valkenier

Opening 7/9.

'We have a dream', schrijft ABN Amro op de website van Circl, het paviljoen dat de bank naast zijn hoofdkantoor op de Zuidas bouwde. De bank fantaseert over 'een duurzame wereld, waarin niks van wat we maken, kopen of gebruiken verloren gaat.' Een droom die veel bedrijven hebben en uitdragen in hun ultraduurzame kantoorgebouwen.

ABN Amro voegt daaraan een gebouw toe dat vrij toegankelijk is, 'omdat iedereen het verschil kan maken'. Het moet een ontmoetingsplaats worden voor start-ups, onderwijsinstellingen, buurtbewoners, bedrijven, overheden en burgers met duurzame plannen. Je kunt er lezingen bijwonenof op je laptopje werken, maar ook borrelen of koffie drinken in het restaurant of in de rooftopbar. De inwendige mens wil ook wat.

Het gebouw is voor het merendeel gemaakt van hout, dat dertig jaar mee moet gaan, en nadien weer ingeleverd wordt bij de leverancier. Op het dak ligt gras, in een deel van de gevel zullen nieuwe, duurzame materialen uitgeprobeerd worden. De bankmedewerkers droegen hun steentje bij door oude spijkerbroeken in te zamelen, die zijn verwerkt tot isolatiemateriaal.

Circl

Amsterdam Zuidas

Architect De Architekten Cie

Openingsdagen 6 t/m 9/9.

Doe niets, luidde aanvankelijk het antwoord van Bureau SLA en Overtreders W op de vraag aan hen om een duurzaam hoofdpaviljoen te ontwerpen voor de Dutch Design Week (DDW). Een gebouw maken dat je na een week alweer afbreekt; dat is toch het toppunt van verspilling? Huur dan een leegstaand kantoor. De ontwerpers begrepen het punt: de Dutch Design Week wil iets tastbaars laten zien, dat bezoekers kan imponeren en inspireren.

Dus kwamen ze met een statement: een tijdelijk gebouw, volledig gemaakt uit geleende materialen van de funderingspalen tot de beamers. De draagconstructie bestaat uit bijeen gebonden houten balken ('we willen ze niet beschadigen door te boren of te schroeven'), de kunststof gevelelementen worden gemaakt van ingezameld plastic afval.

Na DDW krijgt iedereen zijn spullen weer terug, heel en ongeschonden. Wie plastic inlevert dit kan op locatie, tot en met 12 september ontvangt een gemerkte geveltegel.

Kirsten Hannema


People's pavilion(Hoofdpaviljoen Dutch Design Week), Eindhoven

ArchitectBureau SLA en Overtreders W

Te zien van 21 t/m 29/10.


8. Theater: Neelie!

Neelie Kroes heeft alles in zich voor een theatervoorstelling. v.a. 14/10

'Nou, ik kan u vertellen: tranen hebben geen invloed op mij. In ieder geval niet op het werk.' Citaat uit het toneelstuk Neelie! van Léon van der Sanden, over politica Neelie Kroes, vroeger ook wel bekend als Neelie Smit-Kroes. Onze eigen IJzeren Dame die opklom van VVD-Kamerlid, via minister tot gevreesd Eurocommissaris.

Van der Sanden eerder maakte hij theaterbewerkingen van onder meer de romans De avonden, De aanslag, Eline Vere en Madame Bovary schreef het stuk voor Theater Suburbia in Almere dat dit najaar uitgebreid met Neelie! op tournee gaat. Hij heeft daarmee een publicitair gevoelig onderwerp te pakken. Hoewel niet meer politiek actief, is Kroes springlevend. Haar leven voor en vooral achter de schermen zal in het toneelstuk volop aan de orde komen. Actrice Carine Crutzen (56) gaat de titelheldin spelen.

Carine Crutzen in Neelie!. Beeld Foto: Claudia Kamergorodski

Van der Sanden: 'Ik heb dit stuk met Carine Crutzen in mijn hoofd geschreven. Zij is de actrice die dit kan, zij heeft het allebei in zich, de gevoelige en de gepantserde kant.

'Neelie Kroes als onderwerp drong zich vanzelf op. Dat komt gedeeltelijk door mijn persoonlijke interesse in het politiek bedrijf mijn vader kwam in 1971 voor het CDA in de Tweede Kamer, gelijk met Neelie maar vooral door haar bijzondere, en ook dramatische levenswandel. Je mond valt open als je al die crises waarin zij belandde de revue laat passeren, en je realiseert je hoe ze daar telkens toch weer bovenop kwam.

'Mijn stuk valt onder wat je faction zou kunnen noemen een biopic geïnspireerd op het ware leven. Ik heb dankbaar gebruikgemaakt van de onuitputtelijke hoeveelheid publicaties en interviews met en over haar. Haar leven lang was ze een veel voorkomend persoon in alle roddelbladen en op de Privé-pagina van De Telegraaf. Daarnaast zijn er twee biografieën over haar verschenen die vol kleurrijke details staan. En ik heb uren gepraat met Bram Peper, haar laatste echtgenoot. Het stuk is geschreven vanuit een raamwerk dat begint vlak voordat ze hem na een huwelijk van zeven jaar op een rigoureuze manier de deur uit zet. Bram was geen burgemeester en minister meer en na de bonnetjesaffaire aan de drank, Neelie was meer alive and kicking than ever. Hij was een aantal dagen in Engeland, zij heeft toen al zijn spullen naar een appartement laten verhuizen dat zij in Den Haag voor Ayaan Hirsi Ali had gehuurd. Daarna heeft ze nooit meer met hem willen praten over haar beweegredenen.

'Neelie en de mannen het is een groot onderwerp. Ze had een sterke vaderbinding. Haar vader had een transportbedrijf en als jong meisje kroop zij al achter het stuur en kon ze een tientonner wegzetten. Op zijn begrafenis kon ze, overmand door emoties, geen woord uitbrengen. Haar eerste man, Wouter Smit, was een rechtgeaarde militair, daarna kwam dus Bram Peper, de intellectueel en politicus met een alcoholprobleem en lichte depressie.

'Daarnaast had ze veel minnaars, die ik in mijn stuk heb beperkt tot die ene: de legendarische supermacho Frans Swarttouw, destijds directeur van Fokker. Hij was haar grote liefde. Zij keek erg tegen hem op, terwijl ze de meeste mannen maar minkukels vond.

'Verder was Neelie natuurlijk enorm mediageniek, ze verkeerde in societykringen rond Sylvia Tóth en Harry Mens, ze was vaak op tv. En ze kon de dingen goed regelen.' 'Een van de personages in de voorstelling naast onder anderen Bram Peper en Pim Fortuyn is de astroloog Simon Suiker. Bij hem ging ze regelmatig te rade. In wezen was zij erg verlegen. Ze moest tegen die verlegenheid in gaan, omdat haar leven zich voor een groot deel in het openbaar afspeelde.

'Met Neelie Kroes zelf heb ik geen contact gehad. Ik heb geen idee wat ze van dit stuk zal vinden. Haar motto is dat ze in het hier en nu leeft, niet in het verleden, en zeker niet in de toekomst. Reflectie, daar heeft ze niet veel mee.'

Hein Janssen

Neelie! van Léon van der Sanden door Theater Suburbia (regie Julia Bless) gaat op 14/10 in Almere in première. Daarna volgt een tournee t/m 23/12.


9. Cabaret: Ricky Gervais

Ricky Gervais komt naar Nederland. v.a. 8/9

Wie Ricky Gervais zegt, zegt in eerste instantie David Brent. De onuitstaanbare kantoorbaas uit de geniale Engelse comedyserie The Office (2001-2003) is en blijft de belangrijkste creatie van de komiek Gervais (56), hoeveel sitcoms en bioscoopfilms hij sindsdien ook maakte. Minder bekend is dat Gervais sinds 2003 vier theatershows maakte, waarmee hij de grote zalen van de wereld moeiteloos vol kreeg. In september komt Ricky Gervais naar Amsterdam met zijn vijfde show, Humanity. Hoe valt Gervais te typeren als stand-upcomedian?

Hoewel hij in zijn stand-upshows geen personages speelt, is David Brent nooit heel ver weg bij Gervais. Ook op het podium zet hij zichzelf vaak neer als de witte, heteroseksuele man die in zijn onhandige omgang met minderheden op pijnlijke, en daarmee grappige situaties stuit. Het publiek weet dat Gervais in werkelijkheid een wat zwartgallige, maar toch vooral ruimdenkende goedzak is, waardoor hij kan wegkomen met de hardste grappen over bijvoorbeeld dikke mensen.

Ricky Gervais.

In Fame (2007) zit een hele tirade waarin Gervais zelf wat mollig beweert dat dikke mensen simpelweg zo dik zijn omdat ze te veel hebben gegeten en dat ze daarom niet mogen klagen. 'Dikke mensen klagen dan: o, vliegtuigstoelen, ze zijn niet gemaakt voor mensen zoals ik. Dat klopt, denk ik dan, want als dat zo was, konden er maar twaalf mensen in het vliegtuig!' In Science (2009) gaat hij vrolijk verder: 'Mijn vriendin en ik zaten aan de ene kant van het vliegtuig naar Los Angeles en twee héél dikke vrouwen namen plaats aan de andere kant van het vliegtuig. Toen wilde ik tegen de piloot zeggen: moet een van ons niet van plek ruilen met een van hen, want anders gaan we straks naar Canada.'

De shows hebben hoogdravende titels: Animals (2003), Politics (2004), Fame (2007), Science (2009) en Humanity (2016). Gervais lijkt zware intellectuele avonden te bieden en in diverse shows grapt hij dan ook dat het publiek eigenlijk bij een lezing zit. In werkelijkheid worden de shows natuurlijk overheerst door hilarische verhalen, al wordt er tussendoor wel degelijk een consistent wereldbeeld neergezet, waarin Gervais' afkeer van religie en zijn vertrouwen in wetenschap en rationaliteit de boventoon voeren.

In diverse shows leest Gervais, die vertelt dat hij zelf gelovig is opgevoed, fragmenten uit de Bijbel voor, om die genadeloos te fileren. Wanneer hij in Science de opvatting van een gelovige bespot dat God voor alles op aarde verantwoordelijk is, wordt een telefoongesprek met God opgevoerd. 'Kan ik met God spreken, alstublieft?' 'Daar spreekt u mee.' 'Mag ik wat vragen: heeft u een boom op de auto van Steve Baxter laten vallen?' 'O, dat moet ik even opzoeken in mijn agenda. Nee, dat was ik niet. Toen was ik in Afrika om aids aan baby's te geven.'

Anders dan in zijn tv-werk, dat zijn top beleefde met The Office en Extras (2005-2007), is in het stand-up-oeuvre van Gervais juist een stijgende lijn te ontdekken. De vroege shows Animals en Politics hangen aan elkaar van losse anekdoten en soms wat makkelijke seksverhalen. Er zitten heus genoeg goede oneliners in, zoals uit Animals: 'Ik ben zelf half-Engels en half-Frans, kijk maar naar mijn stomme achternaam. Daardoor heb ik wel het beste van twee werelden: ik ben een ramp in bed, maar ik heb tenminste een slechte adem.' Los van deze grappen zijn Gervais' latere shows origineler in thematiek en volgroeider in opbouw en vormgeving.

Die stijgende lijn belooft wat voor Gervais' huidige wereldtour Humanity, een show waarover de Britse krant The Guardian alvast schreef in een viersterrenrecensie: 'Dit is Ricky Gervais' beste en doordachtste stand-upshow tot nu toe'.

Joris Henquet

Ricky Gervais Humanity, 8 en 9/9, Afas Live, Amsterdam.


10. Beeldende Kunst: Johan Maelwael

De Johan Maelwael-expositie toont het beste uit de periode 1370-1430. v.a. 6/10.

Om naar uit te kijken: de Maelwael-tentoonstelling. Zij opent in de eerste week van oktober in het Rijksmuseum en belooft een hoogtepunt te worden. Zij toont zo'n vijftig objecten uit het atelier en de omgeving van de 14de-eeuwse Nijmeegse kunstenaar: altaarstukken, heraldische ontwerpen, banieren, lekenbijbels; tot de selectie behoren topstukken als de Grote Ronde Piëta uit het Louvre en verluchte handschriften van de Gebroeders van Limburg, Maelwaels neefjes.

Pieter Roelofs, conservator 17de-eeuwse schilderkunst, initiator van het project én stadsgenoot van de kunstenaar, licht het project ('een van de mooiste waaraan ik werkte') toe.

Johan Maelwael, Getijdenboek van Margaretha van Kleef, Holland, circa 1395-1400 Lissabon Museo Galouste Gulbenkian.

Wie was Johan Maelwael?

'Maelwael was een Nijmeegse kunstenaar die leefde tussen 1370 en 1415. Hij stamde uit een oorspronkelijk uit Kleef afkomstige kunstenaarsfamilie die was gelieerd aan het in het Valkhof kwartier houdende hof van Gelre.

'Hij was een veelzijdig kunstenaar die werkte met de duurste materialen: lapis lazuli, bladgoud, karmozijnlak. Maelwael schilderde portretten en maakte altaarstukken die zich onderscheidden door hun realisme. Zijn werk had een grote invloed op de generaties schilders na hem. Beeldmotieven uit zijn composities werden overgenomen door navolgers zoals de Gebroeders van Limburg.'

U presenteert Maelwael als de eerste Nederlandse schilder.

'Dat behoeft enige nuancering. Hij was de eerste Nederlandse kunstschilder die we bij naam kennen. In Maelwaels tijd hadden kunstenaars de status van ambachtslieden en was men niet gewoon zijn werk te signeren. Hierdoor weet men uit die periode soms wel wie er is afgebeeld, maar is het zelden tot niet duidelijk door wie. Maelwael brak met die traditie.

'Opeens, als een donderslag bij heldere hemel, waren daar die superieur uitgevoerde werken, gesigneerd en wel.'

Hoeveel Maelwaels zijn er precies bewaard gebleven?

'Het hangt er vanaf hoe je 'Maelwael' definieert. Als je, zoals wij hebben gedaan, uitgaat van de werkplaats dan kom je uit op zo'n tien schilderijen, en dan tellen we de werken waaraan hij met andere ambachtslieden heeft samengewerkt of die zijn afgemaakt door navolgers zoals Henri Bellechose ook mee. Het is niet veel en dat is representatief voor die periode. De meeste objecten uit de 14de eeuw belandden in de smeltkroes of zijn opgegeten door beestjes.'

Samenwerkingen tussen kunstenaars leiden vaak tot problemen bij de toeschrijving. Hier ook?

'Deels. Wie de catalogus leest, zal kleine verschillen van inzicht opmerken. Je kunt daarover blijven soebatten, maar je kunt ook op zoek gaan naar een midden waar je elkaar vindt. Wij vonden dat in het instituut van de hertogelijke werkplaats. Zij telde op zijn minst twintig medewerkers, wevers, timmerlieden, edelsmeden. Meer dan door de handen van de afzonderlijke leden in wezen een moderne visie op kunst werd zij gedreven door kruisbestuiving en samenwerking. Johan Maelwael bezat binnen deze werkplaats een sleutelpositie. Hij stond aan het roer.'

U toont Maelwaels productie en tijd aan de hand van vijftig stukken, waaronder werken die zelden of nooit worden uitgeleend. Waren er stukken die u niet kon krijgen?

'Zeker. Sommige stukken waren te kwetsbaar om te reizen. Het paneel uit Maelwaels atelier dat in 2012 is opgedoken en dat zo gammel is dat het uit elkaar valt als je ernaar kijkt, liet zich niet uitlenen, Maar we zijn vooral blij met wat wél komt. We hebben de pleurants (de treurenden) van het graf van Filips de Stoute, we hebben het gebedenboek van Margaretha van Kleef, we hebben de Piëta uit het Louvre die men al 55 jaar niet meer heeft uitgeleend. Er komt veel.'

Hoe presenteer je die objecten?

'De vormgeving is ontwikkeld door Jean-Michel Wilmotte, bekend van de herinrichting van de vaste opstelling. Het wordt heel puur: donkerblauwe wanden, grote vitrines, een minimum aan tekst. Het tentoonstellingparcours volgt min of meer Maelwaels biografie. Bij wijze van ouverture tonen we stukken uit zijn biotoop, in feite datgeen wat aan de vaste opstelling van het Rijksmuse-um voorafgaat. Daarna zie je de periode in Gelre: een windvaan op koper, een contemporain wapenbord; daarna: Bourgondië, de Piëta met andere stukken eromheen gedrapeerd. Elk stuk is het mooiste in zijn soort. Men ziet straks het beste wat er tussen 1370 en 1430 is gemaakt.'

Stefan Kuiper

Johan Maelwael, 6/10 t/m 7/1, Rijksmuseum, Amsterdam.


11. Film: Blade Runner 2049

De verwachtingen over Blade Runner 2049 zijn hooggespannen. v.a. 5/10

Het voelt een tikje vreemd om hier heel stellig te beweren dat het niet meer kan misgaan met Blade Runner 2049. Want meer dan een handjevol trailers en wat kijklustopwekkende teksten van de makers zijn er momenteel niet.

De Canadese regisseur Denis Villeneuve, afgelopen jaren in blakende vorm met zijn unheimische drugskartelthriller Sicario en berustende alienfilm Arrival, noemt dit vervolg op het sf-meesterwerk uit 1982 'de grootste artistieke uitdaging van mijn carrière'.

Walt Disney op de Uitmarkt

Pratende poezen met swingende pootjes; bekijk de vrolijke voorlopers van Mickey Mouse en Donald Duck in Disneyfilmpjes uit 1924, uit de collectie van filmmuseum EYE. In deze vroege animatiefilms beleeft het meisje Alice (Virginia Davis) avonturen met fantasiedieren, in het Wilde Westen en aan zee. Martin de Ruiter, Annie Tångberg en Thijs Havens maken in de Filmzaal van Nemo livemuziek bij de filmpjes.

Zondag tussen 12.00 en 17.30 uur

Hoger kunnen verwachtingen rond een film in elk geval nauwelijks zijn. Dat heeft veel te maken met de status van het origineel: de Philip K. Dick-verfilming over een speciale agent (Harrison Ford) die jaagt op een stel rebellerende replicants, mensgelijkende robots die in het Los Angeles van 2019 als veredelde slaven worden ingezet, bereikte de status van cultklassieker. Uniek en invloedrijk dankzij de barokke decors en melancholische sfeer in neonlicht badende eeuwige nachten vol regen en rook, op de zachtjes huilende synthesizertonen van Vangelis waarin filosofieën over herinneringen, mens-zijn en onze verhouding tot technologie ruim baan kregen.

Toch durf ik er mijn hand voor in het vuur te steken: de trailers beloven een opmerkelijk precieze voortzetting van de sfeer die het origineel zo uitzonderlijk maakte.

Ford speelt de mentor van Ryan Gosling, belooft alvast een film die zijn verhaal voornamelijk met beelden uit de doeken doet verwacht in Blade Runner 2049 niet overmatig veel dialoog. Ook dat belooft wat, want het show don't tell-adagium lijkt in films met soortgelijke ambities soms een vergeten vertelkunst.

Let straks goed op de beelden van licht- en schaduwmeester Roger Deakins. De cameraman, dertien maal genomineerd voor een Oscar zonder ook maar één keer te winnen, drukt zijn stempel onder meer op de trailer met beelden waarin personages afsteken als silhouetten tegen een allesverzengend oranjegeel of ijselijk blauw.

Villeneuve prefereerde ouderwets tastbare decors boven gelikte computereffecten en licht schijnt en valt daarin op natuurlijke wijze de cameraman zal zich vermoedelijk ontpoppen tot gedoodverfde favoriet voor de Oscars van 2018.

En dan moet Blade Runner 2049 ook de definitieve Hollywood-doorbraak worden van Sylvia Hoeks, die zoals het ernaar uitziet vrij letterlijk in de voetsporen treedt van Hauer. Ze is de vooraanstaande tegenspeelster van de architect van al die menselijke robots en is, in haar eigen woorden, 'op zoek naar haar identiteit'. Dat betekent waarschijnlijk: ben ik mens of robot en wat is in 2049 eigenlijk het verschil? Sallie Harmsen is ook te zien, met zeer kortgeknipte coupe, maar over haar rol is nog niets bekend.

Geestelijk vader van het origineel Ridley Scott toen op de toppen van zijn kunnen, nu nog altijd actief maar veel minder goed bemoeide zich weinig met de productie en keek op afstand toe. Alles wijst op een naadloze samensmelting van oud en nieuw talent.

Berend Jan Bockting

Blade Runner 2049, vanaf 5/10 in de Nederlandse bioscopen.


12. Dans/zang: Kindertotenlieder appearance

Voor het eerst worden Mahlers Kindertotenlieder door kinderen gezongen. Dansers maken er beelden bij. v.a. 5/10.

Choreograaf Pieter C. Scholten (52) over dansconcert Kindertotenlieder Appearance, begin oktober in de Sint Theresiakerk in Maastricht door ICK Amsterdam en Ballet National de Marseille: 'Voor zover wij hebben kunnen achterhalen zijn de beroemde Kindertotenlieder (1901) van Gustav Mahler nog nooit door een kinderkoor gezongen. Dat gaan wij nu wel doen, in combinatie met dans en live gespeelde pianomuziek, als opening van de jubilerende Nederlandse Dansdagen. Later volgt de tournee van een theaterversie. Twaalf leden van het Franse kinderkoor La Maîtrise des Bouches du Rhône doen mee. De zangertjes zijn heel verschillend: dik, dun, groot, klein, donker, blond. Deze Franse kinderen zingen in het Duits over hun eigen dood, dat versterkt de tragiek en kwetsbaarheid. Als rekwisiet heeft ieder kind een flightcase, die is speeldoos en doodskist ineen.

'Puristen zullen vast geagiteerd zijn. We breken de muziek open. Pianist en componist Franck Krawczyk vult Mahlers compositie op de gedichtencyclus van Friedrich Rückert (over de vroege dood van twee van zijn kinderen) aan met muziek van Leoš Janácek, maar ook met Hanns Eislers Solidariteitslied. En met Vader Jacob. Het schijnt dat Mahler, die zelf zijn eerste dochter jong verloor, op straat via een raam dit kinderliedje hoorde terwijl hij aan het componeren was.

Pieter C. Scholten. Beeld Foto: Marean Adreani

'Bovendien gebruikt Franck ook wolvengehuil, omdat een toonhoogte hierin harmonieert met melodieën in de Kindertotenlieder. De wolf staat symbool voor de angst; tegelijkertijd heeft het dier kinderen grootgebracht, aldus de mythe van Romulus en Remus.

'Vijf dansers uit onze gezelschappen drie van Ballet National de Marseille en twee van ICK Amsterdam creëren in beweging een echo van de verloren onschuld en de fragiliteit van het leven. Samen met Emio (Greco, co-choreograaf, red.) zoeken we naar een laag in het lichaam waarin intuïtie en kracht samenkomen; de angst moet ook bezworen worden.

'Later, in juni 2018, volgt deel 2: Kindertotenlieder Disappearance. Daarin doet het koor niet live mee. Cineast Ruben van Leer maakt filmbeelden, een soort hologrammen van kindergeesten. Dit dans-muziektweeluik gaat dus over verschijnen en verdwijnen, over hoop en dood.'

Annette Embrechts

Kindertotenlieder Appearance: 5 en 7/10, Sint Theresiakerk, Maastricht, tournee maart 2018. Deel twee: Kindertotenlieder Disappearance, juni 2018.


13. Toneel: Brieven uit Genua

Ilja Leonard Pfeijffer laat zich in liefst drie toneelproducties gelden dit jaar. v.a. 23/9

De repetitiefoto van Brieven uit Genua bracht een schokje teweeg, zegt schrijver-dichter Ilja Leonard Pfeijffer. Want op die foto staat acteur Servé Hermans, die 'angstaanjagend veel op mij lijkt'. Hermans speelt Pfeijffer in de toneelversie van diens autobiografische brievenroman. 'Als ik weleens over een verfilming fantaseerde, dacht ik altijd aan Gérard Depardieu.'

Maar het werd Servé Hermans, in een voorstelling bij Toneelgroep Maastricht. 'Op de rug gezien was het echt of ik het was, althans: de ik van vóór de Grote Verandering. Hetzelfde morsige colbertje, dezelfde rode sjaal. Ze hebben zelfs speciaal een soort Pfeijfferpruik besteld.' Brieven uit Genua gaat, onder veel meer, over de recente transformatie van de schrijver. Kort samengevat: hij vond de liefde, stopte met drinken ('zo'n vijftien tot twintig cocktails per dag') en viel 20 kilo af. Regisseur Michel Sluysmans wil die metamorfose ook op toneel laten zien, zegt Pfeijffer. 'Van een morsig jasje naar een schoon colbert.'

Ilja Leonard Pfeijffer. Beeld Foto: Stephan Vanfleteren

Pfeijffer (49) is komend seizoen alomtegenwoordig in het Nederlands toneel. Eerst als schrijver van, en personage in, Brieven uit Genua, bij Toneelgroep Maastricht. Dat gezelschap brengt in 2018 ook Pfeijffers roman La Superba op toneel, met in de hoofdrollen Wim Opbrouck en Angela Schijf. Bovendien maakte Pfeijffer zelf een nieuwe toneelbewerking van het dagboek van Anne Frank, te zien vanaf november. Hij houdt van de samenwerking in het theater, zegt hij. 'Schrijven is een eenzaam beroep en je boeken worden door lezers ook weer in beslotenheid geconsumeerd. Theater vormt voor mij een prettige afwisseling. Ik vind het geweldig om met andere kunstenaars een gemeenschappelijk idee te vormen dat tot een nieuw kunstwerk leidt. Dat een regisseur beelden creëert bij mijn taal en hoe die twee samenkomen is een vorm van magie.'

Pfeijffer is per 2017 vaste huisschrijver voor Toneelgroep Maastricht, waarvoor hij vorig seizoen De Advocaat schreef. Maar met de twee bewerkingen van zijn romans bemoeit hij zich 'zo min mogelijk.' La Superba wordt bewerkt door toneelschrijver Jibbe Willems, Brieven uit Genua door Sluysmans. 'Ik wil hen absoluut niet voor de voeten lopen. Nee, dat is part of the game. Dit keer zie ik het resultaat echt pas bij de première.'

Het scheelt dat Pfeijffer veel vertrouwen heeft in Sluysmans als regisseur, met wie hij drie keer eerder samenwerkte. 'We zijn intussen goede vrienden geworden.'

La Superba van Toneelgroep Maastricht. Beeld Foto: Stephan Vanfleteren

De bewerking van het dagboek van Anne Frank komt voort uit een eerdere succesvolle samenwerking met regisseur Johan Doesburg. 'Johan en ik zijn vakbroeders. Naast dat we min of meer hetzelfde kapsel hebben, hadden we aan weinig woorden genoeg.' In Pfeijffers versie is meer aandacht voor de andere personages en hun onderlinge relaties. 'Die claustrofobische situatie is als een snelkookpan, waarbij de verhoudingen onder druk komen te staan.'

Het was geen gemakkelijke klus, zegt Pfeijffer. 'Dit klinkt gek, maar het probleem van het dagboek is dat er heel weinig gebeurt. Het drama komt van buiten omdat we weten hoe het afloopt. Maar Anne schrijft heel weinig over oorlog en dreiging. Op een ontroerende manier is haar dagboek heel naïef.'

Ilja Leonard Pfeijffer legde meer de nadruk op de oorlog in fictieve gesprekken tussen de volwassen onderduikers. Ook verdiepte hij zich in de andere personages zus Margot, Annes moeder en gaf hun in nieuwe, verzonnen, scènes meer reliëf. 'In die zin heb ik me behoorlijk wat vrijheden gepermitteerd.'

Meest ingrijpend en potentieel omstreden is wel dat Pfeijffer in zijn bewerking concrete verwijzingen naar Joden en Duitsers weglaat 'Het is nu: ons land en de bezetter' om het verhaal universele zeggingskracht te geven. 'Het stuk gaat over wat oorlog, vluchten en onderduiken met mensen doet. We willen geen kostuumdrama maken dat zich afspeelt in 1942. Dit zou ook over nu kunnen gaan.'

Herien Wensink

Brieven uit Genua, première 23/9

Achter het Huis, première 11/11,

La Superba, première 4/3.

Online slagwerkcanon

Met zijn project The Percussion Canon zet Niek Kleinjan slagwerk op de kaart. De komende jaren worden neemt Kleinjan met gastartiesten van over de hele wereld de vijftig belangrijkste werken voor soloslagwerk op. Het is via tal van websites te beluisteren. Tijdens het concert op de Uitmarkt worden reeds opgenomen videoclips gecombineerd met door Kleinjan live gespeelde composities.

Zondag, 12.00 12.30 uur

De cast van Achter het Huis.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.