Dreiging van ziekte en dood vergroot het vertrouwen in de instituties.

AnalyseNoodtoestand

‘Het coronavirus kan heel ingrijpende sociale repercussies krijgen’

Dreiging van ziekte en dood vergroot het vertrouwen in de instituties. Beeld Sjoerd van Leeuwen

Populisten dwongen technocraten voortdurend in het defensief. Tot nu: de dreiging van ziekte en dood vergroot het vertrouwen in de instituties. Al kan dat ook weer snel veranderen.

Behalve De Telefoongids of de Enkhuizer Almanak lijken weinig boeken zo onverfilmbaar als de traktaten van politieke filosofen, maar de televisiejournaals bewijzen momenteel dagelijks het tegendeel. Zie de beruchte woorden van de Duitse filosoof Carl Schmitt – ‘Soeverein is wie over de uitzonderingstoestand beslist’ – tot leven komen op onze schermen, nu regering na regering de noodtoestand uitroept, avondklokken instelt en de grenzen sluit om het coronavirus een halt toe te roepen. 

Desolate winkelstraten en balkonserenades van Italianen onder huisarrest vormen de ideale enscenering van wat de Franse denker Michel Foucault in Discipline, toezicht en straf (1975) schreef over de quarantaines waarmee nog prille overheden tijdens pestepidemieën hun macht over het volk wisten te vergroten. Het nieuws dat de regering-Trump met Facebook en Google praat over hoe ze de locatiedata op de telefoons van Amerikanen kunnen gebruiken om te surveilleren of ze wel genoeg afstand van elkaar houden, zou een spekkie voor Foucaults bekkie zijn geweest.

‘Dat is het rare van ons vak: hoe interessanter de tijden voor ons zijn, hoe vervelender voor de rest van de mensen’, zegt politiek filosoof Paul Frissen, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg en bestuursvoorzitter van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur in Den Haag, telefonisch vanuit een ‘uitgestorven’ Breda. Ook Frissens boek De fatale staat (2013) is mede dankzij de coronacrisis griezelig actueel. Daarin beschrijft Frissen de ‘mythe van de moderne politiek’; dat zij zowel stoelt op de ‘nuchtere waarheid van de wetenschappelijke feiten’ als op de wil van het volk.

In werkelijkheid vliegen twee wereldbeelden, het technocratische en het populistische, elkaar voortdurend in de haren, ziet Frissen. Voor technocraten lijkt politiek een verzameling van problemen die wachten op een oplossing, die oplossing schuilt meestal ergens in de spreadsheets of economische modellen van een planbureau. Waarom nog kissebissen over botsende ideeën en belangen, min of meer de corebusiness van politiek, als er toch geen alternatief is voor de wetenschappelijke waarheid? 

‘Het traditionele verweer van de rationaliteit – feiten, cijfers, modellen – stuit op een muur van populistische argwaan’, schrijft Frissen. Populisten zien, of mensen dit nu leuk vinden of niet, haarscherp in dat politiek niet alleen bestaat uit taartdiagrammen en regressielijntjes, maar ook een theater is voor de eeuwige strijd om de macht.

Tot de uitbraak van het coronavirus dwongen de populisten de technocraten voortdurend in het defensief. Hét voorbeeld, zegt Frissen, was het boerenprotest: tegenover het visuele spierballenvertoon van John Deere-tractoren en snelwegblokkades staken de stikstofberekeningen van het RIVM wat bloedeloos af. ‘Dat de boeren uitgerekend bij het RIVM gingen demonstreren, vond ik een van de meest veelzeggende symbolen van deze tijd. Het was een bijna postmoderne stellingname: ‘Uw waarheid is de onze niet.’’

Nog geen half jaar later ziet de wereld er totaal anders uit. We leven nu in een technocratie, een goedaardige junta van volksgezondheidsexperts, met RIVM-baas Jaap van Dissel als onderkoning naast premier Rutte. Frissen wil meteen gezegd hebben dat hij de manier waarop Rutte en het RIVM het coronavirus tot nu toe het hoofd bieden lovenswaardig vindt. ‘Ik heb een gutfeeling dat de Nederlandse aanpak om de samenleving een beetje open te houden redelijk verstandig is. Ik betwijfel sterk of een totale lockdown in een samenleving als de onze lang vol te houden zou zijn. In een totalitaire samenleving als de Chinese misschien wel, maar ik denk dat wij dat niet zouden kunnen verdragen, en dat is maar goed ook.

‘Tegelijkertijd zijn de wegen van het virus volkomen ondoorgrondelijk. We hebben te maken met een experiment op wereldschaal, dat zijn de afschuwelijkste experimenten die je kunt verzinnen. Pas over een jaar en ongetwijfeld vele slachtoffers later zal duidelijk zijn welke aanpak het verstandigst was.

‘Tot nu toe klinkt er weinig protest tegen de coronastrategie van het RIVM en lijken de Nederlanders vooral solidair te zijn met elkaar, maar als het dodental drastisch begint op te lopen, kan er tweespalt ontstaan, vreest Frissen. Bijvoorbeeld tussen mensen die kunnen thuiswerken, zoals menig kantoortijger, journalist en politiek filosoof, en de artsen, gehandicaptenverzorgers, magazijnwerkers, begrafenisondernemers, boeren, vrachtwagenchauffeurs, pakketbezorgers en politieagenten die dat niet kunnen. Dan dreigt er een samenleving te ontstaan waarin een deel van de bevolking, à la de liquidatoren van Tsjernobyl, zich dagelijks blootstelt aan het virus, opdat de rest van de Nederlanders kunnen schuilen in de relatieve veiligheid van hun huiskamers. En dan is het de vraag of de bevolking het tijdelijke technocratische bewind van Rutte en het RIVM blijft accepteren.

‘Bij sommige mensen lijkt het idee te leven: we vinden het prima om thuis te werken, op voorwaarde dat een groot deel van de bevolking naar buiten gaat om ons eten te geven. Dat is een van de riskante aspecten van deze gezondheidscrisis, als het straks een soort voorrecht wordt om thuis te werken, terwijl anderen een extreem risico lopen doordat ze buiten moeten werken. Het coronavirus kan dan heel ingrijpende sociale repercussies krijgen.’

De wereld na corona

De coronacrisis confronteert ons met de pijnlijke waarheden van onze maatschappij. Welke lessen kunnen we leren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden