Het complot, de ontzetting, de verprutste Winterspelen

Carien Kleibeuker zag van nabij hoe Gretha Smit een olympisch startbewijs probeerde te kopen. Ze was geschokt. Wie kon ze nog vertrouwen? 'Het was alsof de grond onder me wegviel.'

Poging tot omkoping. Ooggetuige. Het zijn ongemakkelijke termen, vindt Carien Kleibeuker. Ze passen niet bij schaatsen, of bij haar. Maar ze kan niet ontkennen wat ze bij de Winterspelen van Turijn heeft gezien, en wil dat ook niet. Wat waar is, vindt ze, mag worden gezegd. Ook als het pijnlijk is.


Kleibeuker zag op 24 februari 2006, één dag voor haar olympische debuut, van nabij hoe Gretha Smit een olympisch startbewijs probeerde te kopen. Ze was geschokt en meldde de poging tot fraude bij topsportcoördinator Ab Krook en bondscoach Wopke de Vegt. Ze kreeg te horen dat ze haar mond moest houden en het voorval moest vergeten.


'Als iemand zegt dat je niet aan een appel moet denken, wat doe je dan?'


Kleibeuker (32) kon niet vergeten wat ze had gezien en gehoord. Ze verprutste haar enige olympische wedstrijd: de 5 kilometer. Hoewel de boosheid is geluwd, herinnert ze zich de verwarring, de eenzaamheid en de frustratie over het onrecht dat ze ongewild waarnam.


'Sport gaat om wie de beste is, niet om wie het meeste geld heeft. Omkoping is kwalijk, heel kwalijk.'


In haar flat in Heerenveen zijn de Winterspelen van Turijn teruggebracht tot één foto en een korte zin in een historisch sportboek: 'Kleibeuker presteerde teleurstellend.' Maar in haar hoofd zit een film. De beelden zijn aan het vervagen, maar ruim vier jaar na de omkoopaffaire weet ze veel cruciale fragmenten nog feilloos op te roepen.


Na een ochtendtraining op het ijs van de Oval Lingotto was ze haar spieren aan het losfietsen in de kleine sportzaal naast de olympische baan. Het was er rustig. Voor de meeste schaatsers zaten de Winterspelen erop. Bijna alle afstanden waren al verreden. Nog één dag en ze zou eindelijk, na ruim twee weken trainen in Turijn, het ijs op mogen voor de slotafstand: de 5 kilometer.


Ze zat op de fiets naast de Poolse schaatsster Katarzyna Wojcicka, die zich voorbereidde op dezelfde afstand. Plotseling stapte Smit binnen in haar olympische kleding. Kleibeuker merkte meteen dat de voormalige marathonschaatsster, die voor de 5 kilometer eerste reserve was, zich ongemakkelijk voelde. 'Ze trilde en volgens mij had ze ook betraande ogen. Ze wilde wat overhandigen aan Wojcicka. Ik dacht meteen: wat gebeurt hier? De situatie was heel gek.'


Smit liep recht op de Poolse af en overhandigde haar een opgevouwen briefje. Kleibeuker kan zich niet herinneren dat Wojcicka het bekeek, maar weet nog wel dat die afwerend reageerde en het briefje teruggaf. 'Ze zei dat ze het niet wilde. I don't want it.'


Smit vertrok snel. Kleibeuker wendde zich nieuwsgierig tot de Poolse: 'Ik vroeg: wat is dit? Toen vertelde ze me wat er was gebeurd. Gretha had geld geboden. Als Wojcicka zich zou afmelden, zou zij mogen rijden. Wojcicka noemde geen bedrag, maar ze zei dat ze er heel goed van zou kunnen leven in Polen.'


Het precieze bedrag op het briefje heeft de Poolse schaatsster eerder dit jaar wel doorgegeven aan de commissie Loorbach, die de poging tot omkoping heeft onderzocht voor NOC*NSF en de KNSB: Het ging om 'een geldbedrag van 50 duizend euro, een auto en diverse telefoonnummers die zij kon bellen'.


Volgens de commissie Loorbach was haar al minimaal één keer eerder een financieel voorstel gedaan.


Kleibeuker deed aanvankelijk niets met de informatie van de Poolse. Ze kletste vrolijk door, alsof er niets bijzonders aan de hand was. Maar ze werd bekropen door een gevoel van onveiligheid.


Het was geen geheim dat Ingrid Paul, de trainer van Smit, al dagen met instemming van Ab Krook bij allerlei trainers en schaatssters informeerde of iemand wellicht te ziek of te zwak was om mee te doen aan de 5 kilometer. Paul en Krook zagen Smit als een medaillekandidaat.


Maar een startplek kopen voor veel geld? Kleibeuker wist plotseling niet meer wie ze kon vertrouwen. Wie waren nog meer betrokken bij deze omkoopaffaire? 'Het was alsof de grond onder me wegviel.'


Die hevige reactie had te maken met haar positie in de Nederlandse ploeg, denkt ze. Ze was een buitenstaander, een eenling te midden van gevestigde schaatsploegen, een amateur tussen de profs. Ze had jarenlang marathons gereden na een kortstondig, ongelukkig verlopen verblijf in de vrouwenkernploeg.


Pas in de winter van de Spelen had ze zich weer aan de 5 kilometer gewaagd. Tot ieders verrassing won ze die afstand op het olympische kwalificatietoernooi.


Die prestatie had wat weg van de plotselinge doorbraak van Gretha Smit, vier jaar eerder. Ook zij maakte via de marathon met succes de overstap naar de langebaan. Maar er was een belangrijk verschil. Het plat pratende bloemenmeisje uit Rouveen ontpopte zich als lieveling van het schaatspubliek. Kleibeuker niet. Ze voldoet niet aan het karakteristieke beeld van de marathonschaatser: ze komt uit Eindhoven en spreekt keurig Nederlands.


Haar ambities waren er niet minder om. Op grond van haar persoonlijke record (7.02,38) zag ze zich als een outsider voor een medaille. Smit veroverde vier jaar eerder, bij de Winterspelen van Salt Lake City, het zilver op de 5 kilometer.


In de wekenlange aanloop naar haar olympische debuut had Kleibeuker ontdekt dat presteren op de Spelen niet eenvoudig zou zijn. Ze miste haar vertrouwde omgeving en persoonlijke coach. Ze werd in het keurslijf van de KNSB gedrukt. Dat kostte haar energie. Ze is gevoelig voor sfeer en houdt graag zelf de controle.


Ze zocht inspiratie bij de Noorse olympisch kampioen Johann Olav Koss, die zijn ervaringen noteerde in zijn boek Effect. Focus op je eigen doelen, kies die doelen dicht bij jezelf, laat je niet afleiden door randverschijnselen.


Met een poging tot omkoping had Koss geen rekening gehouden.


Zodra Kleibeuker de sportzaal verliet, nam ze een fysiotherapeut in vertrouwen. 'Ik was direct in tranen, vanwege die oneerlijkheid.' Zij had Turijn geheel op eigen kracht bereikt, in weerwil van de voorkeursbehandeling die de KNSB doorgaans geeft aan gearriveerde vedetten als Smit. Nu bleek die ook nog met vals spel te worden geholpen.


Via de fysiotherapeut kwam ze terecht bij De Vegt. Die wilde dat ze haar relaas zou doen bij Krook, de topsportcoördinator van de KNSB en de bondscoach van de achtervolgingsploeg.


Het werd een kort gesprek in een eetzaal in het olympisch dorp, achter een muurtje zodat ze uit het zicht van andere schaatsers zaten. 'Hij deed er heel losjes over. Dit bestaat niet. Dit is niet aan de orde. Dit mag niet naar buiten. Hou je mond. Het ging heel snel, misschien een minuut of twee. Het werd afgekapt.'


Kleibeuker kreeg te verstaan dat ze zich op haar race moest richten. Dat wilde ze ook, dat probeerde ze ook. Maar ze kon haar gedachten niet in bedwang houden. Krook was voor haar altijd een autoritaire machtsfiguur geweest. Hoewel het beschermen van topsporters tot zijn functie behoorde, had zij vaak het gevoel dat hij schaatsers probeerde dwars te zitten. Nu wist ze helemaal niet meer wat ze aan hem had.


Was hij betrokken bij de poging tot omkoping van Wojcicka? Of bestond een complot alleen in haar fantasie?


Ze wist dat Krook en Ingrid Paul nauwe banden onderhielden. Ze realiseerde zich plotseling dat er iets vreemds was gebeurd bij de ploegenachtervolging, een paar dagen eerder. Krook selecteerde Smit, niet haar. 'Ik reed in de training echt veel beter dan Gretha. Toch werd zij opgesteld. Dat vond ik gek. Ik weet niet of mijn gedachten reëel waren, maar zoiets maakt je onzeker. Dat is nou net wat je niet nodig hebt.'


Ze belde 's avonds naar huis, op zoek naar vertrouwen. 'Ik heb niet eens verteld wat er was gebeurd. Ik zocht iets wat ik in Turijn niet had: bevestiging. Ik voelde dat ik niet meer zo sterk was als de dag ervoor. Ik voelde me uit het veld geslagen.'


Kleibeuker sliep slecht. In haar race merkte ze al na één bocht dat de macht ontbrak. Ze reed 10 seconden langzamer dan haar persoonlijke record en werd tiende in 7.12,18. Ze barstte meteen in huilen uit. (Wojcicka eindigde als zestiende en laatste.)


'Het was een ontlading van alles, die dag, die weken, die stress. Ik ben het levende bewijs dat omstandigheden bepalend zijn voor een topprestatie. Niet op een lager niveau, maar wel op de Spelen. Je moet in een vertrouwde omgeving verkeren, anders lukt het niet. Daarom zijn ook al die schaatsploegen opgezet.'


De behoefte met haar ervaringen naar buiten te treden, voelde Kleibeuker niet. Ze wilde niet klikken, niet overkomen als een slechte verliezer, de schaatssport niet in een kwaad daglicht stellen. Pas dit jaar, toen de commissie Loorbach vroeg om haar getuigenis, sprak ze voor het eerst met buitenstaanders over haar ervaringen.


Kleibeuker wilde ook niet alle verantwoordelijkheid voor haar mislukte 5 kilometer afschuiven. Ze besefte dat ze misschien de mentale kracht miste die nodig is om sterk te presteren in onvoorziene, stressvolle situaties. 'Misschien is het dat wel waarom ik nooit echt de top heb bereikt.'


Maar boos is ze wel geweest. Daarvoor hoefde ze niet eens in het rapport van de commissie Loorbach te lezen dat vaststaat dat Paul en Smit geld hebben geboden voor een olympische startplaats. Ab Krook had daar vermoedelijk weet van, ook al beweert hij niet op de hoogte te zijn van het briefje dat Smit overhandigde aan Wojcicka.


'Ongeloofwaardig', noemt de commissie het geheugenverlies van Krook.


Kleibeuker: 'Boosheid, verdriet, teleurstelling: ik heb het gevoeld. Na een week, na een jaar en vorig jaar weer toen Wojcicka bij de NOS vertelde wat er was gebeurd. Hoe had het anders gekund, denk je dan. Wat als ik niets had gezien? Of wat als ik mijn eigen trainer bij me had gehad, zodat ik mijn emoties bij een vertrouwd persoon kwijt had gekund? Hoe had ik dan gepresteerd?'


Fijne herinneringen bewaart Kleibeuker niet aan haar olympische deelname. Wat puur en eerlijk had moeten zijn, is voorgoed besmeurd. 'Ik dacht altijd: de Spelen worden een mooie herinnering. Dat denk ik nu niet. Want zo is het niet.'


Paul en Smit wel bestraft, Krook niet

Ingrid Paul en Gretha Smit zijn vanwege de omkoopaffaire in Turijn bestraft door NOC*NSF en de KNSB. Tot en met de Winterspelen van Sotsji in 2014 zal niet met ze worden samengewerkt. Ook komen beide vrouwen tot oktober volgend jaar niet in aanmerking voor een wedstrijdlicentie van de KNSB.


Ab Krook is niet bestraft. De KNSB redeneert formeel. De voormalig bondscoach en topsportcoördinator viel tijdens de Winterspelen onder de verantwoordelijkheid van NOC*NSF. De sportkoepel is leidend geweest bij het bepalen van de straffen. Tegen Krook bestond volgens KNSB-voorzitter Doekle Terpstra onvoldoende hard bewijs.


De commissie Loorbach suggereert wel dat Krook een dubieuze rol heeft gespeeld. Zijn vergeetachtigheid wordt ongeloofwaardig genoemd. Ook wordt in een conclusie impliciet naar zijn rol verwezen.


'Het roept de gedachte op dat sommige betrokkenen er belang bij hebben dat de waarheid niet boven tafel komt door of een onderlinge afhankelijkheidsrelatie, of vanwege de mogelijke consequenties die het vertellen van de waarheid kan hebben, of vanuit een keuze voor een strategie van (blijven) ontkennen.'


De KNSB heeft in een brief aan Krook wel haar ongenoegen over de gang van zaken kenbaar gemaakt. De schaatsbond werkt volgens voorzitter Terpstra aan een integriteitscode, zodat in de toekomst wel kan worden opgetreden tegen mogelijke betrokkenheid bij bijvoorbeeld een omkoopschandaal.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden