Het CBS wil cijfers vlotter gaan presenteren

Niet meer alleen droog de cijfers opdienen, maar er in vlotte filmpjes tekst en uitleg bij geven. Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft het roer omgegooid en wil een moderne nieuwsorganisatie zijn. Past die rol wel bij het instituut?

Sinds 1995 houdt het Centraal Bureau voor Statistiek bij wanneer baby's worden geboren. Uit de cijfers blijkt dat op 25 september de meeste baby's worden geboren. Beeld Dingena Mol

Het getokkel van de basgitaar zwelt aan, terwijl een drumpartij losbarst. Een logo schuift in beeld: 'CBS: voor wat er feitelijk gebeurt.' Het blitse introotje - dat in het NOS Journaal niet zou misstaan - is typisch voor de nieuwe richting die het statistiekbureau is ingeslagen: naar die van een 'moderne nieuwsorganisatie'. Aan de wanden van de kantoortuin hangen televisieschermen met Teletekst, NOS en CNN. In een studio praten woordvoerders filmpjes en de nieuwste cijfers aan elkaar.

De omslag naar voltallige nieuwsvloer is ingezet door CBS-directeur Tjark Tjin-A-Tsoi, die in 2014 aantrad. Binnen een jaar wordt de archiefberging op de begane grond omgebouwd en zet Tjin-A-Tsoi statistici, redacteuren en andere specialisten bij elkaar in één ruimte. De ambitie is groot: zo vertrouwd als het weerbericht moet het CBS de stand van het land brengen.

Waarom deze koers in plaats van de cijfers droog opdienen? De media vragen geregeld om tekst en uitleg bij cijfers, en op deze manier kan het CBS daarin razendsnel voorzien. Bovendien mag de statistiek die het bureau verzamelt niet in een la verdwijnen, vindt directeur Tjin-A-Tsoi: 'Als je ettelijke miljoenen euro's besteedt aan het verzamelen van cijfers die vervolgens de samenleving niet bereiken, is dat verspilde moeite.' Door de statistieken te plaatsen in een context, zoals opvallende verschillen signaleren en samenhang laten zien, wil het CBS daarnaast voorkomen dat er cijfers worden misbruikt in publieke debatten.

Maar kan dat wel, cijfers op mediavriendelijke wijze presenteren zonder dat de uitstraling van oerdegelijk en onafhankelijk statistiekbureau verloren gaat? Het wil namelijk weleens botsen: toen het CBS een week voor de Tweede Kamerverkiezingen naar buiten kwam met de constatering dat ouderen van nu er qua inkomen 'op vooruitgegaan zijn' vergeleken met twintig jaar geleden, weersprak de politieke partij 50Plus de cijfers. Lezers van onder meer De Telegraaf vonden het CBS de 'spreekbuis van de regering' en eisten excuses.

Tijdlijn CBS

1899-1950
Het Centraal Bureau voor de Statistiek wordt opgericht. Kort na de eerste helft van de 20ste eeuw werken er zo'n duizend mensen.

1971
Het CBS stopt met van deur tot deur gaan voor de volkstelling. In plaats daarvan ontvangt het bureau registercijfers direct van alle gemeenten. Nederland is daarmee het eerste land ter wereld dat een geautomatiseerde volkstelling uitvoert, die ook nog eens heel precies is. In landen als de Verenigde Staten en Duitsland worden de miljoenen inwoners nog met de hand geteld.

2000
Supermarkten spelen direct hun kassagegevens door naar het CBS. Ook dat bespaart een boel handwerk voor het berekenen van de inflatie. Voorheen moesten CBS-medewerkers daarvoor nog zelf naar de supermarkt om prijskaartjes over te schrijven.

2014
Álle gegevens in de nationale databank van CBS openbaar en vooral gebruiksklaar gemaakt voor geïnteresseerde partijen. Zo kunnen appbouwers en webontwikkelaars moeiteloos zelf aan de slag met CBS-gegevens. In één keer groeit de hoeveelheid aangeboden open overheidsdata met 33 procent.

2016
Het CBS begint officieel het Center for Big Data Statistics en plugt daarmee in op de massale berg aan gegevens die mensen achterlaten in hun dagelijkse omzwervingen op het internet en elders. De mogelijkheden lijken schier eindeloos: met gps-gegevens van geanonimiseerde Vodafone-klanten kan het CBS bijvoorbeeld berekenen hoeveel forensen gedurende een dag gemeenten in- en uitstromen.

2017
In plaats van mensen te bevragen met enquêtes komt het CBS met steeds nieuwere technieken om betrouwbare cijfers te verkrijgen over het gedrag van Nederlandse burgers. Zo berekende het bureau onlangs met de universiteiten van Leiden en Amsterdam dat Nederlanders in 2016 gezamenlijk zo'n 1 miljard euro uitgaven in webshops.

Dat de cijfers op deze manier discussie kunnen oproepen, was geen complete verrassing. 'Als je cijfers vaker gaat duiden, kan je een keer een uitspraak doen die politiek geïnterpreteerd zou kunnen worden', zegt Steven Brakman, die als economiehoogleraar in de adviesraad van het CBS zit en het voorstel voor de modernisering drie jaar geleden voor het eerst hoorde.

Toch was de adviesraad destijds positief over de nieuwe richting, en is dat nog steeds. 'Het is goed dat zaken als een nieuw werkloosheidcijfer meteen in de juiste context wordt geplaatst; of die bijvoorbeeld daalt of stijgt. En als je honderden duidingen per jaar publiceert en er heel soms eentje bij zit waar men over valt, leek ons dat een acceptabel risico.'

Eén manier waarop het CBS de schijn van vooringenomenheid en belangenverstrengeling probeert te voorkomen, is door een vast schema aan te houden voor nieuwspublicaties en niet in te spelen op de actualiteit of publieke debatten. Toch gaat dat volgens universitair hoofddocent statistiek Casper Albers van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) weleens mis. Vlak voor Halloween verschijnt er een berichtje over de Nederlandse pompoenenteelt, rond Valentijn iets over relaties en tijdens het pensioendebat komt het CBS met AOW-cijfers. 'Zo geef je complotdenkers ammunitie om te denken dat er een agenda achter zit', aldus Albers.

Hoofdredacteur van de CBS-nieuwsvloer Mike Ackermans benadrukt dat de organisatie niet zélf de actualiteit opzoekt. De drijfveer voor zo'n goed getimed pompoennieuwtje komt volgens Ackermans uit de samenleving: díé wil rond Halloween iets horen over pompoenen. 'Tijdens het AOW-debat waren het juist de media die ons vroegen: hoe zit het nou met die ouderen? Het is onze taak dat dan uit te zoeken. Toevallig waren er ook wat nieuwe cijfers, dus dat kwam mooi samen.'

'En het échte debat, daar doen wij nooit aan mee', vervolgt Ackermans. 'Bij een programma als Pauw willen ze meningen horen, en die gaan wij niet geven.'

Tekst gaat door onder foto

Beeld Els Zweerink

Cijfers neutraal presenteren: is dat wel te doen? 'Het is goed dat het CBS zijn cijfers beter uitlegt, maar zelfs als je het zuiver feitelijk doet, maak je inhoudelijke keuzes door alleen al bepaalde getallen onder de aandacht te brengen', vindt statisticus Albers. 'Je kunt bijvoorbeeld zeggen dat de koolstofdioxide-uitstoot van energiecentrales is gestegen, of juist dat er meer elektrische auto's worden verkocht. Beide zeggen iets over klimaatverandering, maar je kunt ermee tegenovergestelde conclusies trekken.'

Dat je meerdere kanten op kunt met cijferuitleg komt vaker voor. Zo kwam econoom Robert Went van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) drie jaar geleden met collega's tot een andere conclusie over inkomensongelijkheid in Nederland dan het CBS. 'En laatst nog kopte het CBS dat het consumentenvertrouwen daalde. Dat klinkt alarmerend, terwijl in de tekst staat dat het al een jaar stijgt, alleen in de laatste maand zit een knikje. Maar dat zijn details. Over het algemeen mag je mij tot de fans van de nieuwe richting rekenen.'

Volgens CBS-hoofdredacteur Ackermans blijft de organisatie elke zaak zo veel mogelijk van alle kanten belichten. 'Dat hebben we wel geleerd bij het AOW-debat. Op het NOS Journaal hebben we toen ook laten zien dat er nog steeds ouderen zijn die het niet goed hebben. Die balans zoeken we altijd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden