Column

Het catastrofisme van paus Franciscus

Paus Franciscus in Straatsburg. Beeld belga

In de nieuwe encycliek Laudato Si' van paus Franciscus is ruimte voor veel zaken: een bespiegeling over bijbelse ecologie, een verhandeling over milieubeleid, kritiek op het consumentisme en zelfs gedachten over de gevaren van sociale media. Deze encycliek laat er geen twijfel over bestaan waar Franciscus staat in de grote discussie van onze tijd: die tussen 'dynamisten' en 'catastrofisten'.

Dynamisten beschouwen de 21ste-eeuwse moderniteit als een in principe geslaagde beschaving die op weg is naar een toekomst die beter is dan het verleden. Zij ontkennen niet dat er problemen zijn, maar geloven dat we die met innovaties kunnen oplossen zonder af te wijken van een steeds rijkere, steeds vrijere koers. Linkse dynamisten vestigen hun hoop meestal op een technocratische overheid; rechtse op de geniale werking van de vrije markt.

Catastrofisten daarentegen zien een beschaving die weliswaar veel heeft bereikt, maar steeds meer gefragmenteerd en gebalkaniseerd raakt, moreel ten onder gaat en het milieu te gronde richt. Zij zijn ervan overtuigd dat het zo niet langer kan: dat het traject dat we nu afleggen, zal eindigen in crisis, rampspoed en ondergang.

Dat is ook het standpunt van paus Franciscus en tevens het overheersende thema van zijn encycliek. Zoals veel progressieven hoopten en sommige conservatieven vreesden, roept hij op tot actie tegen de klimaatverandering en dus zullen we de Republikeinen zich in allerlei bochten zien wringen in de komende politieke campagnes in de VS.

Wie echter Laudate Si' alleen maar leest als een pleidooi voor het serieus nemen van klimaatverandering, mist de reikwijdte van de kritiek van de paus. Die strekt zich uit tot het hele 'technologische paradigma' van onze beschaving, tot de hele manier waarop wij nu, economisch en cultureel, leven.

Dit document is geheel in lijn met de huidige wetenschappelijke overeenstemming over het klimaat, die ons wetenschappelijke gedachtegoed afdoet als een al 500 jaar durende misvatting. Het roept op tot wereldwijde actie, zelfs tot een 'nieuw politiek wereldgezag' en is doordrenkt van een regelrechte minachting voor de huidige wereldleiders. Het pleit voor het snel afzien van fossiele brandstoffen en bekritiseert de huidige aanpak daarvan - de emissiehandel - als te 'snel en gemakkelijk', te vatbaar voor hebzucht en eigenbelang, om 'de radicale verandering waarom de huidige omstandigheden vragen, mogelijk te maken'.

Hoewel de encycliek ook hoopvolle passages bevat, zijn de scherpste delen apocalyptisch van toon: 'Voorspellingen van de dag des oordeels kunnen niet langer ironisch of laatdunkend worden afgedaan. Straks laten we de komende generaties nog achter met puinhopen, leegte en vuil.' Het is vooral de scherpe toon die Laudate Si' onderscheidt van eerdere pauselijke documenten.

Met zijn catastrofisme is deze paus echter ook vatbaarder voor feitelijke kritiek. Zo kan hij slecht uit de voeten met aanwijzingen dat wereldwijd de armen gestaag minder arm worden, juist onder het systeem dat hij afkraakt. Ook heeft hij geen goed antwoord op de bevolkingsgroei. Als de natuurlijke hulpbronnen werkelijk zo beperkt en de technologische oplossingen echt zo onmachtig zijn als de paus suggereert, blijft het onduidelijk hoe onze planeet de voortdurende bevolkingsgroei aankan die toch in het verlengde ligt van de katholieke visie op huwelijk en voortplanting. Als je enigszins geloofwaardig wilt beweren dat een bevolking van miljarden mensen gerust grote gezinnen kan hebben, heb je toch een, nu ja, dynamischer visie nodig op de toekomst.

Ten slotte kun je best geloven dat er spra-ke is van klimaatverandering maar betwijfelen dat daardoor 'het huidige wereldsysteem niet vol te houden' is, zoals de paus zegt. Misschien is er eerder sprake van een reeks chronische maar beheersbare problemen. Misschien kan een 'radicale verandering' wel steeds worden uitgesteld en past onze toekomst wel helemaal niet in het kader van dynamisten of catastrofisten.

Wellicht zitten we in een soort stagnationistische positie, een duurzame decadentie waarbinnen de kwesties die paus Francisco aankaart langzaam doorsijpelen zonder dat de wereld er echt van aan de kook raakt. In dat geval zal de diepgaande kritiek die onze beschaving verdient het moeten stellen zonder de dreiging van een aanstaande ondergang. De argumenten van Laudate Si' blijven overeind, maar zullen dan over de angst voor een ander gevaar moeten gaan: niet dat de kwaden van onze tijd geen stand kunnen houden, maar dat ze dat wel kunnen.

Vertaling: Leo Reijnen © NYT

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden