'Het Californië van Europa'

Nederland versleept zich van identiteitscrisis naar identiteitscrisis.

© THINKSTOCK

Alleen al de afgelopen weken waren er maar liefst drie kwesties die de indruk wekken dat Nederland zich van identiteitscrisis naar identiteitscrisis voortsleept. Die drie kwesties zijn de onbedwelmde rituele slacht; het proces Wilders, en de - alweer bijna vergeten - totale flop van het Nederlands Historisch Museum.

Identiteitsonzekerheid
Om met die laatste te beginnen: het gerotzooi met het museum-dat-er-nooit-kwam betrof, heel postmodern, een identiteitscrisis over een identiteitscrisis. Het museum was ooit bedoeld om Nederland Nederland te laten blijven te midden van wilde golven van globalisering, individualisering en massamigratie. Het NHM zou een einde moeten maken aan de identiteitsonzekerheid van een klein land in een grote wereld. En het zou in één klap het historisch geheugenverlies van de jongere generaties moeten wegwissen en migranten inburgeren in de canon van ons aller vaderlandse geschiedenis.

Dat werd dus een zeperd. Het museum liep een blauwtje. Zeg maar een blauw. De deconfiture van het NHM bevestigt in alle ironie de zwalkende onzekerheid van het huidige Nederland. Ons kabinet van culturele fijnproevers heeft het Hollandse identiteitsvraagstuk nu dan maar opgelost via de Integratienota van minister Donner. Een stuk goedkoper. Waarom zou je de Hollandse waarden ingewikkeld tentoonstellen, als een ambtenaar ze ook even op een rijtje kan zetten?

De bloeddoorlopen discussie over rituele slachting bracht alles samen wat Nederland momenteel zo gedesoriënteerd maakt. Wie zei er ook weer dat onze rechtsstaat zo'n soevereine procedurele scherprechter was? Zelden zoveel juridische en morele onhandigheid bij elkaar gezien. Godsdienstvrijheid tegenover dierenwelzijn.

Overrompeld
Oude heilige boeken tegenover nieuwe heilige wetenschap: niet eerder zag ik backbenchers in de Tweede Kamer zo overrompeld. Wat wil je ook met een generatie die God noch geschiedenis kent? Daar komen ongelukken van. Helemaal wanneer men orthodoxe gelovigen eens een lesje moderniteit wil leren, maar daarbij ook de 'rekkelijken' de gordijnen in weet te jagen door met botte meerderheidswetgeving over een respectvolle maatschappelijke dialoog met de direct getroffenen heen te bulldozeren. Inderdaad, inclusief de dieren.

En dan was daar nog het proces dat beter niet gevoerd had kunnen worden. Het proces Wilders heeft ons geleerd dat er een verschil bestaat tussen fatsoen en strafbaarheid. Maar wisten we dat al niet? Bloedlink aan dat proces was de vrije val waarin het gezag van ons rechtsbestel dreigde terecht te komen. Door een fatale mix van onvoorstelbaar geschutter van de Amsterdamse rechtbank en de brutale bejegening van de rechters door Wilders en zijn advocaat, stond lange tijd niet Wilders, maar de Nederlandse rechtspraak in de beklaagdenbank. Keizers zonder toga. Goddank kwam de rechterlijke macht na het vonnis met de schrik vrij.

Trendsetter
Wat de drie kwesties gemeen hebben, is een land op zoek naar zichzelf. We zien een land dat hunkert naar richting, identiteit en duidelijke spelregels in fors gewijzigde omstandigheden. Als Nederland Nederland moet blijven, waar liggen dan de grenzen en risico's? Hoe definiëren we het grote, nieuwe 'wij'? Bij die zoektocht op de tast loopt Nederland in Europa voorop. Tenminste als we Peter Siegel, Brussels bureauchef van de Financial Times, mogen geloven. Die noemde Nederland onlangs het 'Californië van Europa', de Europese trendsetter. Daar kon hij wel eens gelijk in hebben, misschien op Engeland na. Want daar gist en bruist het ook.

Talk of the town in Londen zijn 'Red Tory' van Phillip Blond en 'Blue Labour' van Maurice Glasman. Beide begrippen staan voor scherpe correcties op het mainstream-denken van respectievelijk de Conservatieven en Labour. Zowel de meedogenloze marktsamenleving als de autoritaire 'controlestaat' wordt bekritiseerd. In plaats daarvan zoekt men het in praktisch idealisme, nieuwe gemeenschapsvorming en social responsibility. Mensen moeten de samenleving terugveroveren op de onderdrukkende krachten van markt en bureaucratie. De zielloze consument heeft afgedaan. Alle seinen staan op communitarisme tegenover neoliberalisme.

Wat me, tot slot, bij de volgende boude stelling brengt: zoals het meest linkse kabinet van Nederland - het kabinet Den Uyl - achteraf niet de apotheose, maar de afsluiting van de progressieve jaren zestig en zeventig bleek te zijn, zo zou ook Mark Ruttes liberale premierschap wel eens de laatste stuiptrekking van het neoliberaal-narcistische tijdperk kunnen zijn. Zo brengt identiteitsonzekerheid toch nog iets goeds voort.

René Cuperus is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden