Reconstructie Plaatsen delict

Het bureau Forensic Architecture gebruikt bouwwerken om misdaden op te helderen

77sqm_9:26min van Forensic Architecture, de reconstructie van het internetcafé.

De meeste architecten willen gebouwen creëren. Zo niet Eyal Weizman, oprichter van het Londense bureau Forensic Architecture, verbonden aan de Goldsmiths University. Hij wil geen ruimte, maar inzicht scheppen en de waarheid achterhalen.

Weizman en zijn onderzoeksteam reconstrueren plaatsen delict. Bijvoorbeeld het internetcafé in Kassel waar op 6 april 2006 eigenaar Halit Yozgat werd vermoord. Dit was de negende van de tien racistisch gemotiveerde ‘Döner-moorden’ die tussen 2000 en 2007 werden gepleegd door de neo-nazistische Nationalsozialistischer Untergrund (NSU).

Op de dag van de aanslag had ­Andreas Temme, agent bij de Duitse inlichtingendienst, achter in het café gezeten. Hij zei dat hij niets had gezien en het café mogelijk eerder had verlaten. De rechtbank accepteerde zijn getuigenis.

Ook Forensic Architecture ging met de zaak aan de slag, in opdracht van een alliantie van burgerorganisaties, ‘Unraveling the NSU Complex’ genaamd. Aan de hand van alle getuigenissen en de mobiele data reconstrueerde het bureau de ruimte van 77 vierkante meter in detail en bracht de 9.26 minuten die het incident duurde minutieus in beeld. Elf jaar na de moord, die nog altijd onopgelost was, luidde de conclusie: Temme moet op het moment van de moord in de winkel geweest zijn.

De plaats waar Andreas Temme zat ten tijde van de moord in 2016. Foto Latoya van der Meeren

Forensic Architecture opereert hiermee op het snijvlak van architectuur en forensisch onderzoek, maar beweegt zich ook in de kunstwereld. Het project 77sqm_9:26min was vorig jaar te zien tijdens de kunsttentoonstelling Dokumenta in Kassel; de kritieken waren juichend. Vorige week ontving Forensic Architecture de Prinses Margriet Prijs voor Cultuur voor de manier waarop het bureau cultuur benadert, ‘als een middel om onrecht in de maatschappij aan het licht te brengen’. Ook is het bureau genomineerd voor de Turner Prize 2018, de belangrijkste Britse kunstprijs.

Oprichter Eyal Weizman groeide op in Israël, waar hij na zijn studie promoveerde op de architectuur van bezette gebieden, van scheidingsmuren en uitkijktorens tot cartografie. Het bracht hem tot het inzicht dat je architectuur kunt gebruiken ‘om te kijken hoe politieke krachten zichzelf manifesteren in de fysieke wereld’. ‘Conflicten spelen vandaag de dag in steden’, zegt adjunct-directeur Christina Varvia over de relatie tussen architectuur en forensisch onderzoek. ‘De meeste mensen sterven vandaag de dag niet op slagvelden, maar in hun huis. Wij kunnen de ruïnes van een gebouw ‘lezen’ om te bepalen hoe het is verwoest.’

Media

Een voorbeeld is de Grenfell Tower in Londen die vorig jaar afbrandde, waarbij 72 mensen omkwamen. Parallel aan het overheidsonderzoek naar de ramp is Forensic Architecture begonnen aan een 3D-reconstructie die het publiek inzicht moet geven in de gebeurtenissen. Dit wordt gedaan op basis van de talloze filmpjes die getuigen met camera’s en mobiele telefoons maakten. Weizman: ‘Media en data zijn overal. Dat vraagt om nieuwe forensische technieken.’

Varvia: ‘Als er niets meer van een gebouw over is of als we niet op locatie kunnen kijken – denk aan conflictgebieden als Syrië of Gaza – zijn we voor informatie afhankelijk van media. Om te achterhalen wat er is gebeurd, analyseren we foto’s en films: de resolutie, de schaduw, de richting van golven. Een multidisciplinaire aanpak is essentieel om de complexiteit van de omgeving weer te geven.’

Het internationale onderzoeksteam van Forensic Architecture bestaat daarom uit architecten, kunstenaars, filmmakers, wetenschappers en politicologen. Vanuit de Goldsmiths University mogen zij een nieuw onderzoeksinstrumentarium ontwikkelen. Ook ondersteunen ze lokale gemeenschappen die het slachtoffer zijn van staatsgeweld en niet de middelen hebben om contra-onderzoek te doen. Soms leidt dat tot nieuw bewijsmateriaal, maar een politierapport heeft niet altijd de meeste impact, zegt Varvia. Daarom tonen ze hun werk ook op kunstmanifestaties en conferenties.

Varvia is blij met de erkenning en publiciteit die ze door de kunstprijzen krijgen. ‘Maar we maken ons ook een beetje zorgen om alle aandacht.’ Forensic Architecture wil geen hype zijn. ‘Ons werk is complex; we willen niet dat het gereduceerd wordt tot een simpel verhaaltje. Ons doel is om een grotere groep mensen kritisch te engageren.’ Kunst is het niet, en mooi kun je het ook niet noemen. Maar forensische architectuur bezit volgens Varvia wel degelijk esthetische kwaliteit. ‘Het is bevredigend om iets opgehelderd te zien worden, er schuilt schoonheid in het ontdekken van de waarheid.’

De winnaar van de Turner Prize wordt in december bekendgemaakt.

Op 16 mei ontving Forensic Architecture samen met het Poolse culturele centrum Borderland de 2018 ECF Princess Margriet Award for Culture. Beide laureaten houden zich bezig met ‘eigentijdse uitdagingen via een culturele lens’. Volgens de jury heeft Forensic Architecture de manier waarop schendingen van mensenrechten worden onderzocht veranderd. En met hun ‘innovatieve esthetische proces’ hebben ze ook een nieuwe impuls gegeven aan kunst in de openbare ruimte.