HET BUITENLAND EN LEWINSKY Zorg Westen over zelfkwelling VS

IS DIT om te lachen, of om te huilen? Met deze vraag vertolkte de Franse krant Le Figaro gisteren het ambivalente gevoel waarmee in het buitenland wordt aangekeken tegen de manier waarop een Amerikaans president tot een vernederende knieval is gedwongen die zijn weerga in de wereld niet kent....

Dit Amerikaanse flagellantisme vervult de bondgenoten van de Verenigde Staten met zorg. De westerse regeringen vrezen dat de leidende natie van het westerse bondgenootschap zichzelf verlamt. Een Israëlische commentator meende gisteren dat het leed al is geschied: 'De president van de VS heeft simpelweg opgehouden te functioneren.'

Het buitenland ziet het verbaasd aan. Het begrijpt niet dat een slippertje met een stagiaire het politieke proces in Washington tot stilstand kan brengen. Het verwondert zich over de discrepantie tussen de lichtheid van het vermeende vergrijp en de zwaarte van het geschut dat speciale aanklager Kenneth Starr in stelling brengt. 'Het is belachelijk. Er zijn belangrijkere problemen. Dit is een zaak tussen Clinton en zijn vrouw. Punt uit,' zei een Française tijdens een straatinterview.

In Amerika zelf is deze neiging tot relativering van de affaire-Lewinsky veel minder sterk aanwezig - althans in de Washingtonse microkosmos van de media, de politiek, de denktanks en de belangengroepen. Met hun gebruikelijke dynamiek en voorkeur voor overdrijving dragen de vertegenwoordigers van deze politiek-culturele elite bij tot het ontstaan van een hitsig klimaat waarin 'het geslachtsorgaan van de Amerikaanse president is verheven tot de kern van het universum', zoals de Franse ex-minister van cultuur Jack Lang het uitdrukte.

Er is dezer dagen menigmaal geopperd dat het einde van de Koude Oorlog alles te maken moet hebben met feit dat zoiets triviaals als een relatie tussen de president en de stagiaire kon uitgroeien tot een schandaal van de eerste orde. De wereldomspannende Sovjet-dreiging is immers verdwenen en daarmee de stimulans de gelederen zoveel mogelijk gesloten te houden. Internationaal zijn er nog genoeg problemen, maar zij zijn diffuser, kleinschaliger, regionaler en minder dwingend geworden dan vroeger. Kosovo is geen Cuba.

Ook de historicus Arthur Schlesinger jr. leek deze maand in een artikel in The New York Times te suggereren dat er een verband bestaat tussen Starrs aanval op Clinton en de val van de Sovjet-Unie. Volgens hem groeide de macht van de Amerikaanse president sterk in de periode tussen 1945 en 1991 - de tijd waarin zich geregeld spanningen en crises voordeden tussen Oost en West. Het presidentschap kreeg imperiale trekken.

Daarvan is op dit moment niets meer over. Niet alleen stond het Hooggerechtshof toe dat individuele burgers nog tijdens de ambtsperiode een proces mogen aanspannen tegen de president (Paula Jones versus Clinton), maar ook heeft Starr gedaan weten te krijgen dat juridische adviseurs en veiligheidsagenten gedwongen kunnen worden te getuigen over alles wat zij met de president besproken hebben en wat zij van hem hebben gezien.

Weliswaar vormde de aanvaarding in 1978 van de wet op de instelling van de speciale aanklager een eerste aanval op de 'imperial presidency', maar dat was een begrijpelijke reactie op het machtsmisbruik van president Nixon. Het instituut van de speciale aanklager is vooral in de jaren na het uiteenvallen van het Sovjet-imperium ontaard. Starr houdt zich niet bezig met een ernstig vergrijp als het inbreken in het hoofdkwartier van politieke tegenstanders (zoals het geval was ten tijde van Nixon) maar hij wroet in het persoonlijk leven van Clinton. Natuurlijk is onmogelijk met zekerheid vast te stellen dat seksschandalen beter gedijen in de huidige wereldconstellatie, maar aan de andere kant lijkt het nauwelijks voorstelbaar dat politiek Amerika een man als Starr zijn gang zou hebben laten gaan in de periode dat Washington en Moskou in een krachtmeting verwikkeld waren over de stationering van kruisraketten in West-Europa.

Tegenwoordig doet het er allemaal minder toe, internationaal hebben de VS nauwelijks gevaar te duchten, en misschien is dat de reden dat er nog geen tegenkrachten zijn opgestaan die menen dat het nu welletjes is geweest met Starr. Daarmee lijkt zich de paradoxale situatie voor te doen dat de status van 's werelds enig overgebleven supermogendheid niet zozeer Amerika's kracht is maar zijn zwakte, aangezien zich hierdoor binnenlands allerlei krachten kunnen manifesteren die onbekommerd en zonder veel tegenspel de regering kunnen verlammen, zowel nationaal als internationaal.

Tegen die achtergrond zou Starrs optreden kunnen worden uitgelegd als een nieuwe uiting van de immer in de Amerikaanse politiek aanwezige neiging tot isolationisme. Het was de afgelopen jaren al moeilijk genoeg voor de Europese bondgenoten om gedaan te krijgen dat de VS zich actief gingen bemoeien met een internationale brandhaard als Bosnië. Als de Lewinsky-zaak blijft voortwoekeren, zal dat nog sterker het geval zijn. Met een Rusland dat op instorten staat, een Azië-crisis die zich dreigt uit te breiden en een Balkan, een Midden-Oosten en een Golf als gebieden waar de situatie onverminderd explosief blijft, is voor de bondgenoten een langdurige periode van Amerikaanse passiviteit een waar schrikbeeld.

Arie Elshout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden