ReportageTurkije

Het broeit op de Turkse universiteiten na benoeming van rector door Erdogan

Het broeit onder de studenten en op de universiteiten in Turkije. Dat allemaal door de benoeming van Melih Bulu tot rector van de Bosporus Universiteit in Istanbul. President Erdogan drukte op 1 januari die benoeming er eigenhandig door en trad daarmee de democratische principes van de academische wereld met voeten.

Protest bij een rechtbank in Istanbul, waar studenten terecht staan voor het demonstreren tegen de aanstelling van de rector van de Bosporus Universiteit. Beeld REUTERS
Protest bij een rechtbank in Istanbul, waar studenten terecht staan voor het demonstreren tegen de aanstelling van de rector van de Bosporus Universiteit.Beeld REUTERS

Wordt de boel platgegooid? Welnee. Van een bezetting van de Bosporus Universiteit in Istanbul door studenten is geen sprake. Zelfs een staking door opstandige docenten is niet aan de orde. De colleges gaan - online - gewoon door. Op het terrein van de campus wordt door staf en studenten vreedzaam gedemonstreerd tegen de benoeming van Melih Bulu tot rector van de universiteit, dat is alles.

Toch is de politie naar goed Turks gebruik op volle sterkte uitgerukt. Met honderden meters aan hekwerk is de campus afgeschermd. Al bij de uitgang van metrostation Bosporus U. wordt ieders tas door agenten gecontroleerd. Studenten en personeel mogen naar rechts, de campus op. Alle anderen moeten door een sluis van hekken naar links, waar de buurtwinkels zijn.

Even verderop staat een peloton oproerpolitie met doorzichtige schilden, zo te zien klaar om in actie te komen. Een zijstraat wordt gevuld met het dreigende grijs van waterkanonwagens. Tussen de alom aanwezige agenten lopen mannen in burger opgewonden te doen met walkietalkies.

Politie paraat

Zijn er demonstranten dan? Vanmiddag even niet. Toch moet de politie paraat blijven, want het is de hoogste man in Turkije zelf die hier door studenten en docenten wordt uitgedaagd. De naam van president Recep Tayyip Erdogan stond onder het decreet waarmee klokslag middernacht op 1 januari Bulu’s benoeming werd bekendgemaakt.

‘We waren allemaal geschokt’, zegt Tuna Tuyucu, hoogleraar sociologie. ‘Dit druist in tegen de principes en de democratische tradities van onze universiteit. De enige keer dat er iemand van buiten werd neergezet, was na de staatsgreep van 1980. Verder was de rector altijd iemand van binnenuit, gekozen door het wetenschappelijk personeel.’

Tuyucu en zijn medestanders beseften dat het om een politieke ingreep ging. Bulu stond in 2015 op de parlementaire kieslijst van de regerende AK-partij. Met hem, zo vrezen ze, wil Erdogan zijn greep op de academische wereld verstevigen en de van oudsher kritische Bosporus Universiteit intomen.

Studenten komen in aanraking met de oproeppolitie. Ze zien de benoeming van de rector als een politieke ingreep. Beeld REUTERS
Studenten komen in aanraking met de oproeppolitie. Ze zien de benoeming van de rector als een politieke ingreep.Beeld REUTERS

Verzet

Daarmee is het protest, dat meteen op 2 januari begon en nog altijd doorgaat, tevens een blijk van verzet tegen de autoritaire regeerstijl van de Turkse president. Op andere universiteiten is inmiddels ook gedemonstreerd en vorige week trok een stoet betogers naar het seculiere stadsdeel Kadiköy. Zelfs staf en studenten van de Universiteit van Amsterdam hebben hun steun uitgesproken.

Geheide oppositionelen (vrouwen, Koerden) gaan in Turkije regelmatig de straat op, maar het is voor het eerst sinds de couppoging van 2016 dat jongeren en intellectuelen spontaan in actie komen tegen de verstikkende atmosfeer van het Erdoganisme. Kritische Turkse nieuwssites trekken daarom al - hoopvol - een lijntje naar de massale Gezi-beweging van 2013. Ook die begon met een beperkt doel (de bouw van een winkelcentrum in het Gezipark voorkomen), maar verbreedde zich al snel tot een algehele anti-Erdogangolf.

Ook de speelse, humoristische kant van Gezi krijgt op de campus een echo. Toen Bulu in een interview zei naar Metallica te luisteren, kennelijk om bij de jongeren in een goed blaadje te komen, lieten de studenten de volgende dag het Metallica-lied Master of Puppets uit hun speakers klinken: ‘Obey your master! Master!Duvar-columnist Kenan Behzat Sharpe stelt vast: ‘Deze generatie wijst de weg naar een nieuwe stijl van protest.’

De tegenpartij onderhand tapt uit een vertrouwd vaatje. Op 4 januari sloot de politie de toegangspoort en zette traangas en rubberkogels in tegen betogers buiten de campus. Veertig van hen werden gearresteerd. Erdogan verklaarde dat ‘terroristen’ zich onder de demonstranten hadden gemengd.

null Beeld

Een geval apart

Dat de regering rectors parachuteert gebeurt in Turkije vaker, maar de Bosporus is een geval apart. Het is een van de meest prestigieuze universiteiten van het land, met een lange historie van academische autonomie. ‘Volgens de wet mag de president iemand benoemen’, zegt student politicologie Sevgi (23), ‘maar wij vinden dat ondemocratisch.’ Ze noemt de benoeming ‘legaal, maar niet legitiem’.

Daar komt bij dat de nieuwe man een zwakke indruk maakt. ‘Als wetenschapper stelt hij niets voor’, zegt Tuyucu. ‘Niemand kende hem.’ Bulu’s beheersing van het Engels is pover - niet handig op een internationaal ingestelde universiteit. Bovendien viel hij dankzij plagiaatsoftware al snel door de mand. ‘Paragraaf na paragraaf uit zijn proefschrift bleek gekopieerd’, zegt Tuyucu. ‘Het was zo duidelijk. Hij is totaal incompetent.’

Dat het protest zal uitgroeien tot een nieuwe Gezibeweging, betwijfelt de socioloog. ‘Die vergelijking is overdreven. Onze universiteit staat symbool voor veel van wat Turkije verdeelt. We worden gezien als elitair, kosmopolitisch. We hebben veel aandacht voor de Armeense genocide, voor de Koerdische kwestie. We zijn niet populair bij groepen die zich wel bij Gezi aansloten.’

De oproeppolitiek blokkeert de voornaamste toegang tot de universiteit, zodat studenten de campus niet af kunnen. Beeld REUTERS
De oproeppolitiek blokkeert de voornaamste toegang tot de universiteit, zodat studenten de campus niet af kunnen.Beeld REUTERS

Complotdenken

De status als internationale topuniversiteit kan twee kanten opwerken, volgens Tuyucu. Het kan de betogers bescherming bieden, maar het maakt ze ook kwetsbaar. ‘We kunnen worden neergezet als buitenlandse agenten. Er bestaat veel complotdenken in Turkije.’

Vooralsnog laten studenten en docenten zich niet terug in het hok jagen. Dagelijks staan zij in de binnentuin van de campus, de rug demonstratief gekeerd naar het kantoor van de rector. Soms zwaait Bulu vanachter zijn raam, eenmaal kwam hij naar buiten om een praatje te maken, zonder veel succes.

De Senaat en de faculteitshoofden hebben tot nu geweigerd de rector te ontmoeten. ‘Zelfs mijn collega’s van de afdeling techniek doen mee’, zegt Tuyucu. ‘Meestal houden die zich afzijdig van maatschappelijke actie. We lopen een groot risico. We kunnen allemaal ontslagen worden.’

De hoogleraar rekent er niet op dat Bulu zal aftreden, maar de universiteit is het volgens hem aan zichzelf verplicht dit niet zomaar te accepteren. Ook student Sevgi betwijfelt of Erdogan zijn besluit zal terugdraaien. ‘Eerlijk gezegd denk ik het niet. De regering is zó machtig.’

Lees ook

Atheïsme in Turkije groeit, maar heeft het moeilijk: ‘Mensen denken dat wij aan hekserij doen’
Als enige land in het Midden-Oosten heeft Turkije een vereniging van atheïsten. Die durft het, hoe klein ook, tegen de hoogste autoriteiten op te nemen. Makkelijk is dat niet.

Schoolstrijd in Turkije: probeert Erdogan met de Imam Hatip-scholen de jeugd te islamiseren?
Het religieuze middelbaar onderwijs van de Imam Hatip-scholen is volgens critici van president Erdogan een speerpunt in zijn poging een ‘vrome generatie’ te kweken in Turkije. Als dat al zo is, hoe gaat het er dan mee? ‘Het is een zooitje.’

Turkije islamiseert niet, het wordt juist steeds seculierder
Turkije islamiseert? Nee hoor, godsdienst speelt juist een steeds kleinere rol in het dagelijks leven. Alleen heeft in het buitenland nog bijna niemand die omslag opgemerkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden