Het brilletje van Tsjechov - Reizen door Rusland

Michel Krielaars licht Rusland in kostelijke passages van onderop door

Michel Krielaars: Het brilletje van Tsjechov - Reizen door Rusland

****


Atlas Contact; 416 pagina's; euro 19,99.


De laatste jaren van zijn korte leven - hij werd 44 - bracht Anton Pavlovitjs Tsjechov door op de Krim, in Jalta, in een huis van drie verdiepingen, gelegen in een parkachtige tuin die de schrijver zelf had aangelegd. Tsjechov was blij met dit huis, hij vond het er 'gezellig en aardig', 'een toverpaleis'.


Toen Michel Krielaars het Tsjechov-huis in 2009 bezocht, als correspondent van NRC Handelsblad in Moskou, dreigden de fundamenten weg te rotten. Restauratie was dringend nodig, maar niemand bleek bereid op te draaien voor de kosten, geschat op minstens een half miljoen euro.


Oekraïne voelde zich niet geroepen, omdat Tsjechov een Russischtalige schrijver is. De Russische regering daarentegen meende dat de Oekraïners moesten betalen; Jalta lag immers op hun grondgebied. Een beetje een drama en een beetje bespottelijk, dit miniconflict, zoals ook in Tsjechovs werk het tragische en het ironische met elkaar verbonden zijn.


In Het brilletje van Tsjechov treedt Krielaars in de voetsporen van zijn literaire held. Letterlijk, door op reis te gaan naar de vele plaatsen die Tsjechov in het onmetelijke Russische rijk heeft aangedaan. Te beginnen bij diens geboorteplaats Taganrog; via Moskou en het cultureel bruisende Sint-Petersburg naar de hoofdstad van de Oeral, Perm, de poort naar Siberië; tot aan diep in het Verre Oosten gelegen steden als Tomsk, Irkoetsk en Vladivostok. 'Overal waar ik kwam', schrijft Krielaars, 'zag ik Tsjechovs helden. Alsof Rusland en zijn archaïsche rariteitenkabinet in al die jaren niet waren veranderd.'


Krielaars licht de Russische samenleving van onderop door, wat kostelijke passages oplevert over aloude Russische kwalen als alcoholisme en corruptie. De wodka hakt erin als vanouds, met een hoge sterfelijkheid onder vooral Russische mannen als gevolg. Wat wil je ook, als drinken voor velen de vrijetijdsbesteding bij uitstek is? Zoals een door de wijkagent wegens openbare dronkenschap opgebrachte oudere man het uitdrukt: 'Ik heb niet eens zo veel gedronken, maar 700 gram; zo veel drink ik elke dag. Ik ben met pensioen, wat moet ik anders?'


Naar de orthodoxe kerk gaan is misschien een alternatief. Want in het tot voor kort officieel atheïstische Rusland is God, in de woorden van Krielaars, 'als een komeet op aarde teruggekeerd'. Nieuwe kerken verrijzen en op zon- en feestdagen zitten ze propvol. Minder verheugend is dat de Russisch-orthodoxe kerk zichzelf beschouwt als hoedster van het vaderland 'tegen verderfelijke westelijke invloeden', en vanuit die mentaliteit voorop gaat in het ageren tegen homoseksualiteit.


Soms zijn de parallellen tussen het Rusland van de tsaar en dat van Poetin echt om van te schrikken. In het Moskouse Lenkomtheater zag Krielaars een tien uur durende voorstelling van het door de Brit John Stoppard in 2002 geschreven stuk De kust van Utopia. De 19de-eeuwse liberale denker Alexander Herzen, net terug uit ballingschap, moet er 'toezien hoe alles wat hij verafschuwt in ere wordt hersteld: de censuur, de angstaanjagende unie van nationalisme, autocratie en Russisch-orthodoxe kerk'. Buurvrouw Zoja keek ook naar de voorstelling en hield haar hart vast. Het stuk kwam op haar zo eigentijds over dat ze vreesde dat de politie elk moment zou kunnen binnenvallen om de acteurs te verbieden verder te spelen. Grappig, die angst, en diep triest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.