ReportageLeende

Het Brabantse dieetdorp Leende leeft op wortelfriet en bloemkoolrijst

Het Brabantse dieetdorp Leende. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Het Brabantse dieetdorp Leende.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Vier jaar geleden reisde verslaggever Peter de Graaf af naar het Brabantse Leende. Veel inwoners van het dorp hadden het bourgondische leven afgezworen om zich aan te sluiten bij de ‘Real Meal Revolution’. Hoe gaat het nu met ze? Nog altijd op dieet? En kennen ze de waarschuwingen over hun leefwijze?

Hij was van het bourgondische leven, vertelt Eric Kerkhofs (62) in de diepe achtertuin vol bomen en struiken van zijn twee-onder-één-kapwoning in het Brabantse dorpje Leende. Fervent bierdrinker bij fanfare, carnaval of voetbal, worstenbroodje en chips erbij. Om de paar jaar ging hij naar de huisarts voor ‘een apk-keuring’.

Drie jaar geleden had huisarts Norbert van den Hurk opeens slecht nieuws: suikergehalte te hoog. ‘Je hebt twee keuzes, zei Norbert: je kunt de komende jaren allemaal pillekes gaan slikken en misschien moet je wel gaan spuiten', vertelt Kerkhofs. ‘Of je kunt aan de koolhydraatarme voeding. Nou, van die pillekes eten, daar houd ik niet zo van. Dus die keuze was snel gemaakt.’

Kerhofs ging aan de volle Griekse yoghurt, bloemkoolrijst, wortelfriet, courgettespaghetti, getoaste koolhydraatarme boterhammen, roomboter, kaas, vlees, vis, noten, heel veel groenten en nog veel meer ‘pure’ voedingsproducten met weinig koolhydraten. ‘En de kilo’s vlogen eraf’, zegt hij. ‘Ik woog meer dan 100 kilo; in drie maanden was ik 25 kilo afgevallen. De bloedwaarden waren weer goed en ik hoefde geen pillen meer te slikken.’

Bijna vijf jaar geleden raakte een klein Brabants dorp (4.000 inwoners) onder de rook van Eindhoven in de ban van de ‘Real Meal Revolutie’, ook wel kortweg het low carb-high fat dieet genoemd. Initiatiefnemers zijn sportarts Hans van Kuijk (54) en huisarts Norbert van den Hurk (41), allebei geboren en getogen Leendenaren, die zich zorgen maakten over het relatief hoge aantal dorpelingen dat kampt met overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten. Dat was gebleken uit een GGD-onderzoek, waarin opvallend genoeg ook wordt vastgesteld dat Leendenaren wel meer sporten en bewegen dan het landelijk gemiddelde.

Bij de huisarts

De artsen staken de koppen bij elkaar en tuigden het project GezondDorp op, naar een voorbeeld uit Canada. ‘Heel raar, je eet veel vet en toch val je af’, zei een 61-jarige Leendenaar begin 2017 in de wachtkamer van de huisarts, toen de Volkskrant poolshoogte kwam nemen in het Brabantse dorp dat enkele maanden daarvoor massaal op dieet was gegaan. Hij was meer dan 20 kilo afgevallen met de koolhydraatarme voeding, en geen diabetes-patiënt meer. Een 83-jarige suikerpatiënt was 10 kilo kwijt en jubelde dat ze eveneens niet meer hoefde te spuiten.

Vooral sportarts Van Kuijk had zich al jaren daarvoor in voedingspatronen verdiept. Toen hij rond zijn 40ste een buikje kreeg, probeerde hij af te vallen door vooral magere producten te eten en meer te bewegen. Dat hielp niet. Hij verdiepte zich in de Schijf van Vijf, het bekende voedingsadvies van het Voedingscentrum, en begon te twijfelen aan de gezondheidseffecten daarvan.

Van Kuijk, werkzaam in het St. Anna Ziekenhuis in Geldrop, werd gegrepen door de voedingsleer van bewegingswetenschapper Tim Noakes in zijn boek The Real Meal Revolution. ‘Daar is het mee begonnen’, vertelt hij in de plaatselijke huisartsenpraktijk vlak bij de Sint Petrus’ Bandenkerk, de gezichtsbepalende kruisbasiliek met knoptoren midden in het dorp. ‘Koolhydraatarme voeding in combinatie met gezonde vetten. Het gaat om echte voeding, geen fabriekseten.’

Kritiek op project

Het gezondheidsproject heeft al veel aandacht gekregen, maar er klinkt ook kritiek. Zo waarschuwt het Voedingscentrum voor mogelijke schadelijke effecten op de langere termijn van het ‘laag-koolhydraat-hoog-vet-dieet’, maar daarover later meer.

Sportarts Van Kuijk verwijst vaak naar de zogeheten ‘blue zones’: vijf of zeven plekken in de wereld waar mensen het langst en gezondst leven, zoals Okinawa in Japan, Loma Linda in Californië of Ikaria in Griekenland. ‘De bewoners van die blauwe zones eten wel verschillende dingen, maar ze hebben allemaal hetzelfde kenmerk: ze zijn zelfvoorzienend en doen het zonder de voedingsindustrie’, aldus Van Kuijk. ‘Het is echt spul dat ze in de mond stoppen, geen nep-eten van een pakje uit de fabriek.’

Van den Hurk knikt instemmend vanaf zijn doktersstoel: ‘Gezonde voeding heeft geen etiket. En het gaat niet alleen om afvallen. Puur, onbewerkt eten werkt ook als medicijn. Diabetes-patiënten hoeven niet meer te spuiten.’

De eerste voorlichtingsavond

Van Kuijk had de documentaire My Big Fat Diet gezien, over een Canadese arts die met zijn aanpak de gezondheid van een hele gemeenschap in een jaar tijd zag verbeteren. ‘Dat moeten we in Leende ook doen’, dacht hij. Na enige aarzeling was ook Van den Hurk overtuigd.

Aanvankelijk wilden ze een pilot opzetten met 25 tot 30 dorpelingen die over zouden stappen op het LCHF-dieet. Of liever gezegd LCHF-leefstijl, want de artsen zien het niet als dieet. Je mag immers zoveel eten als je wilt en je hoeft geen calorieën te tellen. Huisarts Van den Hurk zou daarbij de gezondheid van de mensen in de gaten houden.

Een eerste informatie-avond in een restaurant naast de kerk werd al door 150 bewoners bezocht. Voor een tweede info-avond weken de artsen uit naar een conferentiezaal van een hotel langs de snelweg A2. Daar kwamen liefst 500 mensen op af. ‘Ik weet nog goed dat ik er naartoe fietste’, zegt Van Kuijk. ‘Ik weet niet wat ik zag. Iedereen fietste of liep naar dat hotel. Het was een ware uittocht uit het dorp.’

Van den Hurk: ‘Het liep storm. Dat was eigenlijk nooit onze insteek geweest. We wilden met een kleine groep kijken of het werkt. Maar 25 mensen werden 250 mensen.

Van Kuijk: ‘In de database van Norbert stonden 250 mensen die koolhydraatarm gingen eten en die hij in de gaten hield. Maar een veel grotere groep, zoals huisgenoten, familieleden of vrienden, deden ook in meer of mindere mate mee. Ik denk dat wel duizend mensen echt anders bezig waren met hun voeding en met hun boodschappen.’

Van den Hurk: ‘Ik denk nog wel meer.’

Bij  de plaatselijke Plus-supermarkt is de Griekse yoghurt nauwelijks aan te slepen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Bij de plaatselijke Plus-supermarkt is de Griekse yoghurt nauwelijks aan te slepen.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Emmers volle yoghurt

Ook lokale ondernemers speelden handig in op de nieuwe voedingstrend in het dorp. De emmers met volle Griekse yoghurt waren destijds niet aan te slepen, herinnert eigenaar Willem Smetsers van de plaatselijke Plus-supermarkt zich. ‘De verkoop van Griekse yoghurt steeg toen wel met meer dan 1.000 procent’, zegt hij voor de zuivelvitrine in zijn winkel. ‘Dat is nu wel wat minder. Maar ik denk dat we van alle Plus-supermarkten nog steeds de winkel zijn die de meeste Griekse yoghurts verkoopt.’

Voor de bloemkoolrijst moest hij destijds een speciale leverancier inschakelen – via het gewone Plus-kanaal ging dat niet. Tegenwoordig zijn koolhydraatarme producten in meer supermarkten gemeengoed, aldus Smetsers, maar toen was dat best bijzonder.

De Plus verkoopt ook psylliumvezels, de natuurlijke vezels van de vlozaadplant die in sommige recepten met weinig koolhydraten (zoals broodjes en wraps) worden gebruikt. ‘Ik had echt nog nooit van psylliumvezels gehoord’, zegt Smetsers met een brede grijns.

Bij de plaatselijke bakker is het koolhydraatarm brood 's middags al uitverkocht. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Bij de plaatselijke bakker is het koolhydraatarm brood 's middags al uitverkocht.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Cafetaria ’t Klumpke

Aanvankelijk zette hij bij de koolhydraatarme producten ook het GezondDorp-logo, maar dat heeft hij inmiddels weggehaald. ‘Ik ben een supermarktondernemer die ook graag een pak koek of een zak chips verkoopt.’

De plaatselijke bakker ging koolhydraatarm brood verkopen en het oude restaurant naast de kerk (inmiddels van eigenaar gewisseld) bood een koolhydraatarm menu aan.

Zelfs snackbareigenaar Peter Klumpkens deed en doet mee aan het gezondheidsproject, niet alleen als persoon (‘ik ben in 4 maanden 16 kilo afgevallen’) maar ook als ondernemer.

In cafetaria ’t Klumpke hangt een bord: ‘Eet u koolhydraatarm, vraag naar onze kaart.’

Daarop staan veel salades, maar ook biefstuk, kipfilet of een half haantje. ‘Ik heb zelfs een speciale GezondDorp-salade’, zegt Klumpkens. ‘Met komkommer, tomaat, witte kool, witte kaas, wortelsalade, kappertjes. We kunnen het zo gek maken als we willen, als er maar geen koolhydraten in zitten.’

Er gaat ‘geen kant- en-klare dressing vol suiker’ overheen. ‘Ik maak de dressing zelf op basis van Belgische mayonaise, met kruidenolie en azijn’, legt hij uit. ‘Wist je dat in echte mayonaise 80 procent vet zit en nauwelijks koolhydraten, terwijl frietsaus bestaat uit 35 procent vet en 15 procent koolhydraten?’

Bij snackbar ’t Pleintje.
 Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Bij snackbar ’t Pleintje.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Leefstijlspreekuur

Ruim twee jaar geleden maakten beide artsen enkele resultaten van de pilot bekend: van de bijna 250 deelnemers had 70 procent (175 mensen) het dieet van weinig koolhydraten en veel vetten een volledig onderzoeksjaar volgehouden. Zij zagen hun gewicht met gemiddeld 5,5 kilo afnemen. Bij de overige 30 procent nam het gewicht met gemiddeld 2,3 kilo toe. ‘De groep die het echt nodig heeft, zie je afvallen’, aldus Van den Hurk. ‘De mensen die niet hoeven af te vallen, doen het preventief.’

Er werden ‘belevingsmarkten’ gehouden met proeverijen en workshops. Mede vanuit GezondDorp werd ook herenboerderij De Groote Heide in het naburige Soerendonk opgericht, waar deelnemers elke zaterdag hun verse groenten en andere producten kunnen halen. Daarnaast gingen de artsen ook meer aandacht besteden aan beweging, leefstijl en mentale gezondheid. Want ook stress of een bijna-burn-out kan een onderliggende oorzaak zijn voor overgewicht. Het ziekenhuis in Geldrop kreeg een centrum voor leefstijlgeneeskunde en de huisartsenpraktijk in Leende heeft een leefstijlspreekuur geopend.

Coronacrisis

Door de coronacrisis is het onderzoek wat meer op de achtergrond geraakt. Maar volgens huisarts Van den Hurk, die in 2019 door de vereniging Arts en Leefstijl is uitgeroepen tot ‘leefstijlarts van het jaar’, komen nog zeker 150 deelnemers van het eerste uur langs voor een jaarlijkse controle. Er zijn afvallers die de verleiding van het bourgondische leven met zijn Brabantse worstenbroodjes, Tilburgs abdijbier of Limburgse vlaai toch niet kunnen weerstaan. Er is een groep die een beetje of een beetje veel zondigt, maar er zijn ook fanatieke nieuwe volgelingen.

‘De grootste verdienste van het project is dat het dorp gezonder is geworden en dat veel mensen meer zijn gaan letten op hun voeding’, stelt supermarkteigenaar Smetsers. ‘Ze kijken naar de etiketten op de verpakking en gaan bewuster om met hun eten.’

Natuurlijk laadt een meerderheid van de bevolking zijn winkelwagentje in de Plus of tegenoverliggende Aldi nog steeds vol met chips, koekjes en andere koolhydraatrijke producten vol suiker uit de voedingsindustrie. Maar bijna iedereen kent het GezondDorp-project wel. Sommigen hebben ook wel eens recepten uitgeprobeerd.

Het Voedingscentrum

Het Voedingscentrum vindt de Leendese aanpak interessant en noemt sommige aanbevelingen (zoals de focus op groenten en noten) verstandig. Maar het voorlichtingscentrum heeft ook kritiek en vraagt zich af of de succesverhalen van individuele Leendenaren toe te schrijven zijn aan de koolhydraatbeperking? Of toch gewoon aan minder calorieën en meer bewegen? En in hoeverre speelt mee dat mensen zich gesteund voelen door elkaar? ‘Alleen goede wetenschappelijke studies, met bijvoorbeeld een goede controlegroep, kunnen hierin meer duidelijkheid scheppen’, zegt een woordvoerder van het Voedingscentrum. ‘Dat doet het experiment in Leende niet.’

Tegelijkertijd vindt het Voedingscentrum het zorgelijk dat de Leendese artsen kennelijk geen vertrouwen hebben in de Schijf van Vijf, die gebaseerd is op ‘solide wetenschappelijk onderzoek’. Het ‘laag-koolhydraat-hoog-vet-dieet’ kan volgens het voorlichtingscentrum ook gezondheidsrisico’s op de langere termijn hebben. Zo wordt bijvoorbeeld het onbeperkt eten van producten als (rood en bewerkt) vlees en roomboter gestimuleerd, aldus een woordvoerder, producten die het risico op hart- en vaatziekten verhogen. Daarnaast kan een (streng) koolhydraatarm dieet leiden tot tekorten aan vezels en bepaalde vitamines en mineralen.

‘Niet alles is gezond’

Martijn Katan, hoogleraar voedingsleer aan de VU in Amsterdam, vindt het positief zoals twee artsen een deel van de dorpsbewoners op sleeptouw heeft genomen naar een gezonder bestaan. ‘Obesitas is een omgevingsziekte; verandering van de leefomgeving is de sleutel tot het verminderen van vetzucht’, legt hij uit. ‘Deze twee artsen hebben die omgeving aangepakt door een deel van Leende mee te slepen in hun enthousiasme. Dat is geweldig. Hun adviezen tegen ultrabewerkte producten als frisdrank en chips worden ook steeds meer gesteund door de wetenschap.’

Sommige van hun dieetadviezen, zoals over volle yoghurt, kaas en vlees, noemt hij minder gezond. ‘Dat is jammer en ook niet nodig’, aldus Katan. ‘Want om af te vallen heb je niet speciaal een laag-koolhydraatdieet nodig. Je valt af van ieder dieet: laag-koolhydraat, hoog-koolhydraat, alleen producten die beginnen met A tot M, het maakt niet uit. Als iemand niet spontaan meer kan eten wat hij wil, maar zich aan een dieet moet houden valt hij af, ongeacht wat het dieet inhoudt.’

Probleem bij elk dieet is om het vol te houden, aldus de hoogleraar. ‘Daarom is het zo belangrijk om omringd te zijn door mensen die hetzelfde doen als jij’, aldus Katan. Ook hij waarschuwt voor een gebrek aan vezels en bepaalde vitamines op de langere termijn. ‘Als dat kan worden aangepast, wordt Leende echt het voorbeeld van een gezond dorp.’

‘Wij willen af van de pillekes’

In Leende maakt inwoner Kerkhofs zich daar allemaal niet zoveel zorgen over. Hij heeft met zijn ‘heel veel groenten’-dieet ook vrienden en bekenden aangestoken. ‘Wij willen ook van die pillekes af, zeggen ze dan. Er wordt best veel over gepraat in het dorp. Ik denk dat veel meer mensen meedoen aan het gezonde eten, fanatiek en minder fanatiek. Elke koolhydraat die je niet binnenkrijgt, helpt mee.’

Snackbareigenaar Klumpkens is, net als Kerkhofs, wel weer wat kilo’s aangekomen. ‘Wij Brabanders blijven toch bourgondiërs’, lacht hij. ‘Ik houd van een biertje en een borreltje. Maar dat GezondDorp-project is geen hype, we weten dat het werkt en kunnen als dat nodig is zo weer wat fermer op de rem trappen.’

Huisarts Van den Hurk is best verrast dat het project zo goed is aangeslagen. ‘Het leeft nog steeds in het dorp, het is nog steeds in beweging. In het algemeen is de bewustwording over wat we eten en hoe we leven, gegroeid. Daar zijn we trots op. Zo dragen we een steentje bij aan de gezondheid van de mensen in het dorp.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden