Het boek is bijna uit

De verkopen staan al jaren onder druk, maar in 2011 kregen boekhandels en uitgevers een dreun. De zaken in de provincie lijden daar het meest onder. Een dag in boekhandel Heinen in Den Bosch. 'Ik denk dat wij nog tien jaar met een traditioneel aanbod overleven.'


'Een boek: een bijl voor de bevroren zee in ons.' Ad Heinen, ondernemer uit een tijd dat een boekhandelaar níét net zo goed in deodorants had kunnen doen, hield van Kafka. Deze zinsnede siert de zijgevel van het fraaie 17de-eeuwse pand van de boekhandel Adriaan Heinen in het hart van 's Hertogenbosch. Een boekhandel, kun je zeggen in een variatie op Kafka, breekt het ijs van een winkelcentrum. 'Ziel van de stad', is de eervolle bijnaam die Bosschenaren deze winkel gaven. Dit is een plek met 'sfeerbepalende factoren waarvan een salesmanager zou menen dat ze remmend werken op de verkoop', schreef de Bossche filosoof Wil Derkse.


Volgend jaar wordt Boekhandel Heinen 100. Maar zal de winkel ook 115 worden? 'De traditionele boekhandel is steeds meer een bedreigde diersoort', zegt manager André Stikkers. Als het over bedreigde winkels gaat, liggen provinciesteden voor op de grote. In de Brabantse provinciehoofdstad verdwenen in amper een decennium bijna alle platenzaken. In het kielzog van de traditionele muziekdrager zit het boek.


André Stikkers - Frederik van Eeden, Johan Daisne en Nico van Suchtelen zijn persoonlijke favorieten - was een jongeman toen hij drie decennia geleden Heinen, walhalla van boeken, mocht betreden. 'Voor mij is er niets mooiers dan een boek. Maar dat wil niet zeggen dat het gaat blijven. Ik denk dat wij nog tien jaar met een traditioneel aanbod overleven. Daarna kunnen we er geen geld meer mee verdienen. Er is geen enkele reden aan te nemen dat het fysieke boek in deze hoeveelheden in de toekomst nog bestaansrecht heeft. Gemak is de toekomst.'


De klokken van de Sint Janskathedraal luiden, in het raamkozijn van het directiekamertje dat ooit de bedstede was, staat een beeldje van de Zoete Moeder van Den Bosch. Dat had vroeger niet gekund: toen was dit een hervormde boekhandel in een roomse stad. Het tijdperk waarin wij leven, vermoedt Stikkers, is de eindtijd van het fysieke winkelen. Elk jaar worden meer boeken online verkocht. Elk jaar wordt minder gelezen van papier. De financiële crisis komt daarbij. Voor veel mensen is een boek geen levensbehoefte maar luxe. En hoe meer er gratis digitaal beschikbaar is, hoe ongelijker de strijd wordt. In de boekenbranche wordt gesproken over het Crisisjaar 2011. Het zwaarst is het voor boekhandels in de provincie met brede assortimenten.


Overvloedigheid

Een paar decennia terug, in de Brabantse provinciehoofdstad werden nog op veel plekken boeken verkocht, schreef Wil Derkse dat 'de meeste geletterde Bosschenaren het met mij eens zullen zijn dat er slechts één echte boekhandel gevestigd is, en wel boekhandel Adriaan Heinen aan de Kerkstraat'. Hier maken 'een zekere mate van rommeligheid en overvloedigheid aan materiaal het manoeuvreren van een paraplu niet zonder risico'. In deze winkel zijn de boeken overal - ook op de vensterbanken, de vloeren en de eikenhouten trappen waarmee je afdaalt naar de kookboeken, of omhoog klimt naar de geschiedenis, de filosofie, en verder, naar de poëzie, waar Kopland zelf zijn gedicht Lijsterbessen op glas onthulde.


De eikenhouten trappen van Heinen zijn van oudsher het domein van kinderen verzonken in stripboeken, en soms ook van oudere heren gebogen over boeken met prenten van 14de-eeuwse klokkenspelen. Het adagium van Ad Heinen luidde: 'Daar stappen wij gewoon overheen.'


Deze boekhandel heeft beroemde vrienden. Is Youp van 't Hek in het zuiden, dan gaat hij naar Heinen en komt pas uren later weer naar buiten, vaak met een poëziebundel. Van 't Hek, die zit bij een uitstervende klantensoort, de poëziekoper. 'Er wordt zeker niet minder poëzie geschreven dan vroeger, maar het verkopen is steeds moeilijker geworden', zegt Erwin Verzandvoort, bijna vier decennia bij Heinen en ook bekend als kenner van het Middelnederlands en het epos Van den Vos Reynaerde in het bijzonder.


'We blijven de poëzieafdeling koesteren. Poëzie is een kindje dat erbij hoort. Poëzie, dat is de jus van het leven.' Een ander adagium van Verzandvoort: 'Je moet hier kunnen dolen. Na twee uur rondstruinen kan het dat je met niets naar huis gaat. Als iemand bij Albert Heijn met een lege kar weggaat, fronsen ze de wenkbrauwen.' Verzandvoort, met een zwak voor Hermans, Louis Paul Boon en Maurice Gilliams, is de klassieke verkoper-van-één-product, niet inzetbaar voor stofzuigers of ondergoed. 'Ik ben verslingerd aan boeken. Ik lees ze, ik verzamel ze, ik schrijf ze, ik verkoop ze. Het mooiste van boeken verkopen is dat je elke dag midden in de wereld staat, je voelt de polsslag van de tijd. Je leert de wereld kennen via klanten, en de klanten via jou. Het is mooi om met oprecht enthousiasme te kunnen zeggen: probeert u dit eens.'


Klassieke platenzaak

De verkoper met sterke ideeën over de koopwaar is ook zeldzamer geworden. In de nadagen van de cd stonden op de klassieke afdelingen van megastores jongens die de dag ervoor bij de dvd's of de dance stonden. In Den Bosch zat een klassieke platenzaak waarvan de verkoper de duurste uitvoeringen emotioneel gesticulerend kon afraden: 'Moet u niet doen, dat is bagger! Hier, geen noot verkeerd en ook nog midprice.' Erwin Verzandvoort laat een Kluun-klant Kluun kopen. Maar hij kan een steun-en-toeverlaat zijn van de zoekende klant. 'Van sciencefiction naar Don Quichote van Cervantes, bijvoorbeeld, is helemaal niet zo'n grote stap.'


Zoekende klanten tref je bij Heinen vooral hoger in de winkel, bij de literatuur, de geschiedenis, de filosofie of, helemaal van deze tijd, de spiritualiteit. De begane grond, 'de marktplaats', is voor de bestsellers, en voor nevenproducten als boekenstoelen, tassen en leesbrillen. Naar de boekhandel voor een bril? Jazeker, er zijn mooie monturen van + 1 tot + 3,5.


Het is een publiek geheim dat de afhankelijkheid van bestsellers de laatste vijftien jaar is toegenomen. Stikkers: 'Zonder de bestsellers zouden we de literaire afdeling niet meer kunnen handhaven. Die worden steeds meer online gekocht. Als we ze helemaal kwijtraken aan bol.com, moeten we veel boekenstoelen en brillen verkopen om dezelfde omzet te halen en dan wordt de vraag: doe je nog in boeken?'


Bestsellerauteurs zijn in principe nauwelijks minder oud dan het boek zelf. 'Nico van Suchtelen, mijn favoriet, was aan het eind van de 19de eeuw een bestsellerauteur, maar niemand weet dat nog.' Weinig schrijvers schrijven echt voor de eeuwigheid. Van Vestdijk staan bij Heinen nog vier titels, van Hermans nog negen. Weinig ontnuchtert meer dan de lijst van Nobelprijswinnaars: een ruime meerderheid wordt nauwelijks meer gelezen.


Bestsellers van vroeger: Stikkers herinnert zich uit de jaren tachtig de stapels van Ik, Ali van Günter Walraff, Verzandvoort de vijfhonderd exemplaren die werden ingekocht van Nathan Sid van Adriaan van Dis. Wie in die tijd bij Van Dis aan de tv-tafel zat, kon na uitzending rekenen op een stormloop op zijn oeuvre.


Bestsellers waren er altijd, bestsellerafhankelijkheid is nieuw. Vroeger had je een grote reeks titels die goed liepen, nu heb je er een paar die omhoog schieten en monsterverkopen halen. André Stikkers zegt het zo: 'Kijk naar het reliëf op de tafels, vroeger waren ze platter.' Een hele hoge stapel: Wij zijn ons brein van Dick Swaab. Hij is in de non-fictie de nummer één in de top-10. Nummer één bij de fictie is Aleph van Paulo Coelho. 'Op die top-10 werd vroeger neergekeken, maar die maakt het leven makkelijker, de meeste klanten vinden meteen waarvoor ze komen. Er zit heel goed werk tussen. Kijk, hier liggen wat fictietitels, Hella Haasse, Margriet de Moor, Anna Enquist, allemaal van literair niveau. Pascal Mercier, Nachttrein naar Lissabon, prachtig boek, het loopt nog steeds. En neem Swaab bij de non-fictie. Voor meer dan 60 procent van de bestsellers hoeven we ons niet te schamen.'


Het probleem van de bestsellercultuur, zegt Erwin Verzandvoort, is dat boeken een steeds kortere omlooptijd hebben. 'Neem Tonio van A. F. Th., een schitterend boek, dat had twintig jaar geleden veel langer doorgelopen.' Vroeger had je auteurs die toevallig een boek schreven dat goed ging lopen. Nu heb je auteurs die standaard een week of zes een hoge verkoop genereren. Verzandvoort: 'Vervolgens staan ze onder druk snel met een nieuw boek te komen. Zoals de pastoor vroeger zei: maak nog eens een kind!'


Stikkers: 'Boeken worden met een publiciteitsoffensief gelanceerd, als een nieuw autotype. Kluun was een revolutie, die kwam uit de reclame, die heeft zijn eigen boek in de markt gezet. Daar is goed naar gekeken. Schrijvers worden als merken verkocht, hier is weer een Koch, hier is weer een Kluun, hier de nieuwe Saskia Noort.'


Laagdrempelig

Een neveneffect is dat de boekhandel laagdrempelig is geworden. Vroeger stonden de kookboeken in een smal kastje voorin de winkel. Nu vormen de kookboeken een aparte afdeling, net als de kinderboeken, de thrillers, de reisgidsen. 'Vroeger was dit toch een sjieke zaak waar klanten goed beslagen ten ijs wilden komen', zegt Stikkers. Nu kan hij zomaar een por in zijn rug krijgen: 'Ik zoek Kluun!'


Is de toekomst met een druk op de knop de nieuwe Kluun of Koch binnenhalen? Stikkers is geen cultuurpessimist. 'We gaan ook een gouden tijd tegemoet, want alles zal altijd leverbaar zijn. Ik krijg mensen die mij vragen waarom we niets van Hemingway in het Nederlands hebben staan. Simpel: omdat er niets meer van Hemingway in het Nederlands leverbaar is. In de toekomst zullen alle Hemingway-vertalingen meteen digitaal beschikbaar zijn.'


Verzandvoort heeft meer scepsis: 'In de digitale wereld gaan dingen te snel. Iedereen holt constant achter nieuwe technieken aan, het ene systeem volgt het andere op. Wat is opgeslagen in een verouderd systeem wordt ontoegankelijk. De kleitabletten van Mesopotamië zijn er nog steeds, de middeleeuwse boeken zijn er nog steeds. Ik ben benieuwd of iemand die in 2070 onderzoek doet naar 2015 iets bruikbaars vindt. Goed papier zal langer blijven, dat geloof ik echt.'


Stikkers wuift dat weg: 'Vergeet dat papier een toekomst heeft. Het is valse romantiek. Het is ook heel romantisch dat vroeger alles op klei stond. Voor ons heeft het boek een emotionele lading. Voor mijn dochter van 17 niet. Die papieren wereld, dat is niet de hare.'


Stikkers en Verzandvoort zitten beiden tien jaar van hun pensioen af. Ze hebben al plannen voor daarna. 'We gaan subsidie aanvragen en een traditionele boekhandel oprichten, voor iedereen die niet zonder kan.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden