Het ‘KLM-gevoel’

Het blauwe gevoel van KLM, wat is dat eigenlijk? ‘Iedereen hoort bij dezelfde familie’

Stewardessen in het vliegtuig. Het uitserveren van de maaltijden aan boord van het KLM-vliegtuig. Beeld Collectie Spaarnestad

Tijdens de onrust rondom Pieter Elbers werd allerwegen het ‘KLM-gevoel’ vertolkt. Wat dat is? Het heeft iets met thuiskomen, blauwe uniformen en het aroma van koffie te maken.

Er zijn van die bedrijven waar mensen – werknemers en relaties – graag bij willen horen. Tata Steel Europe was zo’n bedrijf, toen het nog Hoogovens heette. En Fokker, toen het nog vliegtuigen bouwde. KLM is nog steeds zo’n bedrijf, getuige de tienduizenden handtekeningen die het personeel vorige week verzamelde bij wijze van steunbetuiging aan de belaagde topman Pieter Elbers.

Het gevleugelde begrip ‘blauw gevoel’, ooit gemunt door een marketingstrateeg, valt dan al snel. Of, beter nog, ‘KLM-gevoel’. Bij Jinek werd dat vertolkt door Linda de Mol en officier van justitie Wouter Bos. Zij spraken over het prestige dat het blauwe KLM-uniform de dragers verschaft. Over het vertrouwen dat het bedrijf bij hen wekt. En Jinek vertelde dat haar ouders zich al in Nederland waanden als zij aan boord van een KLM-toestel door het cabinepersoneel, omgeven door het aroma van koffie, werden begroet.

‘Het fijne van KLM vliegen is dat thuisgevoel, dat je bij andere vliegtuigmaatschappijen niet hebt’, schrijft een trouwe klant op zijn Facebookpagina. Een andere frequent flyer schrijft op zijn blog wat de kenmerken zijn van de KLM-treat die hem zo bevalt: ‘Soms ietwat brutaal, maar op een goedlachse stijlvolle manier. En, heel belangrijk, ze hadden plezier in het werk zonder de passagiers uit het oog te verliezen.’ Anderzijds wekt KLM – altijd zonder lidwoord, zo schrijft een KLM-mos voor – ook verwachtingen die beschaamd kunnen worden, blogt dezelfde frequent flyer. Want op de retourvlucht was ‘KLM volledig van gedaante veranderd’ door toedoen van cabinepersoneel dat ditmaal ‘not so happy to help’ was. Maar misschien hoort ook dat er wel een beetje bij.

Thuiskomen

Een purser die al bijna dertig jaar bij KLM werkt, ervaart dat diffuse KLM-gevoel nog dagelijks. Waar zij dan aan denkt? Aan Brabanders die na een lang verblijf overzee aan boord van een KLM-toestel weer het gevoel hebben dat ze thuis zijn, en die dientengevolge in het keukentje ‘een gezellig praatje’ komen maken. Aan een gevoel van trots dat opkomt als je bovenaan de vliegtuigtrap een donkere collega ziet staan die er in dat lichtblauwe tenue zo prachtig uitziet. Of aan de reputatie die KLM, als Europese luchtvaartmaatschappij, in Zuid-Amerika geniet.

Hoe kijkt Frankrijk naar directeur Ben Smith van Air France-KLM?

Toen Ben Smith in augustus werd benoemd als directeur van Air France-KLM, gold hij in Parijs als grote onbekende. In zekere zin is hij dat nog altijd. Voor de buitenwacht bleef de Canadees tijdens zijn eerste maanden als directeur nagenoeg onzichtbaar. Net als in Nederland tast men in Frankrijk in het duister over Smiths plannen met de compagnie franco-néerlandais.

Mensen werken dus graag bij KLM. Van het cabinepersoneel is zo’n driekwart hoger opgeleid. ‘Strikt genomen, onderscheidt ons werk zich niet eens zoveel van dat van het bedienend personeel bij Van der Valk’, zegt voornoemde purser. ‘Maar hier zie je beduidend meer hbo’ers en academici.’ Waar hem dat in zit? ‘Bij mensen die willen vliegen zit een steekje los’, zegt een 30-jarige copiloot. ‘Het zijn mensen die niet van regelmaat houden en die niet per se elke nacht in hetzelfde bed hoeven te slapen.’ De gemiddelde KLM’er heeft, zo las hij ooit in een psychologisch profiel, een ontspannen levenshouding. ‘Dat klopt in mijn geval, want in essentie ben ik best lui.’

Het KLM-gevoel strekt zich tot ver buiten het vliegtuig uit. Ook het grondpersoneel is er deelgenoot van. Dat ondervond voormalig hoofd Ron Wunderink in de jaren negentig toen KLM verschillende afdelingen moest afstoten. De emoties waarmee dat gepaard ging, kwamen niet uitsluitend voort uit een baan die werd weggesaneerd, zei hij jaren later in NRC Handelsblad. ‘De mensen hadden er niet alleen voor gekozen om brandweer te zijn, maar ook om dat bij KLM te doen.’

KLM-families

Personeel dat niet door bezuinigingen – een periodiek optredend verschijnsel – wordt getroffen, blijft in de regel lang aan het bedrijf verbonden. Bijna 43 procent van de KLM’ers werkt er al langer dan twintig jaar. Soms volgen meerdere familieleden in hun kielzog. Zo waren op een zeker moment 26 familieleden van purser Nathalia Kustarjo, zelf achttien jaar werkzaam bij KLM, in dienst van het bedrijf. ‘Het begon in de jaren zeventig bij mijn ouders, mensen van Indische afkomst die zich altijd sterk verbonden hadden gevoeld met de blauwe zwaan en alles waar die in hun ogen voor stond. Zij kregen navolging van broers, zussen en kinderen. En die leerden partners bij het bedrijf kennen.’

Het ‘ons kent ons’ van de oude garde leidt echter niet tot uitsluiting van nieuwkomers, zegt Kustarjo. ‘Iedereen hoort bij dezelfde familie. De oudere leden wisselen hooguit wat meer verhalen over vroeger uit, toen vliegen nog een exclusieve aangelegenheid was voor de happy few, toen de omlopen nog langer waren dan tegenwoordig en toen het contact met het thuisfront via faxen werd onderhouden. Onschuldige nostalgie.’

Naarmate het luchtverkeer voor meer mensen bereikbaar werd, hebben ook de vliegende beroepen enigszins aan exclusiviteit ingeboet, zegt een collega-purser – zonder spijt. ‘Vroeger werd je op Koninginnedag nog weleens uitgenodigd voor een ontvangst bij de ambassadeur in Ghana. Maar dat is er in de loop der jaren wel enigszins van afgegaan.’

Verplichtingen

‘We zijn allang geen mannen op de troon meer’, zegt de copiloot – eveneens zonder spijt. Dit neemt niet weg dat zijn hoedanigheid als KLM’er voor hem wel zekere verplichtingen schept. ‘Het komt wel voor dat mensen mij op een NS-station reisinformatie bij me inwinnen omdat ze mij voor conducteur aanzien. Ik zeg dan niet: zoek het zelf maar uit. Op zich heb ik niet zoveel met blauw, maar in KLM-uniform ga je niet bot lopen doen.’

Het KLM-gevoel is niet uitsluitend voorbehouden aan de mensen die er werken. Zelfs in de jaren dertig, toen jaarlijks nog geen 100 duizend passagiers op Schiphol in- of overstapten (tegen 71 miljoen in 2018) voelden mensen zich innig met KLM verbonden. In bussen en per boot trokken zij massaal naar Schiphol om zich even wereldburger te voelen. Na nieuwe recordvluchten, zoals die van De Pelikaan in 1933 en De Uiver in 1934, juichten zij op het drassige vliegveld hartstochtelijk de bemanning toe. En als de thuishaven van KLM dreigde te worden verplaatst naar een ander deel van het land, liepen Amsterdammers te hoop om dit onheil af te wenden.

Betrokkenheid

Tijdens de onrust van de laatste weken ervoer Nathalia Kustarjo nog steeds een grote nationale betrokkenheid bij ‘haar’ KLM. ‘Dat maak ik op uit de manier waarop de media over de ontwikkelingen van de laatste tijd hebben bericht en uit het feit dat wildvreemde mensen je op straat, als je in uniform loopt, succes toewensten.’ Zijzelf blijft er, net als het gros van haar collega’s, betrekkelijk nuchter onder. ‘De vraag die ons bezighoudt is niet: zijn we er over tien jaar nog, maar: in welke vorm zijn we er over tien jaar nog?’

Alles wat u moet weten over KLM in een overzicht: 

Machtsstrijd Air France-KLM duurt voort: wat is er aan de hand tussen topmannen Ben Smith en Pieter Ealbers?

Het blijft rommelen bij Air France-KLM. Inmiddels knettert het zo hard tussen de Franse en Nederlandse luchtvaartmaatschappijen, dat zelfs het kabinet zich ermee bemoeit. Een overzicht van onze stukken over de machtsstrijd binnen Air France-KLM.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden