Het beste deel van de show moet nog komen

Gaudí was een genie en in zijn Sagrada Familia in Barcelona is niets zonder reden, stelt de uitvoerend architect. Tijdens een rondgang door het imposante meesterwerk wordt vooral duidelijk: wat je nu ziet, is nog niks.

Tuurlijk: waar elders ter wereld groeien in kerktorens weelderige bloemen en allerhande exotisch fruit, en wie anders dan Antoni Gaudí bouwde een middenschip dat gedragen wordt door een betonnen bos van ranke kolommen en vertakkingen? Precies. Het antwoord: nergens, en niemand.


Voor iemand die de Sagrada Familia in Barcelona tien jaar geleden voor het laatst van binnen heeft gezien, is de tochtige bouwput van weleer onherkenbaar veranderd. De losse stukken gevel zonder dak en een stuk of wat losse torens zijn als puzzelstukjes op hun plaats gevallen en vormen nu een ware kathedraal, met een hemelshoog middenschip, een robuuste dwarsbeuk, en een apsis waar de glas-in-loodramen spelen met het licht.


'Vooral de laatste jaren is de bouw erg opgeschoten', vertelt architect Jordi Coll i Grifoll - bouwhelm op, staande hoog boven in de nok, tussen de steigers. 'Anderhalf jaar geleden zaten we op een hoogte van 45 meter. En zijn we nu al op 75 meter. Moet je nagaan.'


Dat de Sagrada Familia, ruim honderd jaar na de eerste steen, nog steeds niet af is, is natuurlijk geen nieuws, maar dat het huidige bouwwerk eigenlijk nog maar een slap aftreksel is van hoe het ooit gaat worden, lijken de meeste bezoekers zich niet te realiseren.


Japanners, Fransen, Italianen en Denen - onvermoeibaar staan ze ver voor openingstijd alweer in de rij. Op de knieën of half liggend vanaf de overkant van de carrer Marina op het Plaça de Gaudí wringen ze zich in bochten om het godganse bouwwerk op de foto te krijgen, of dat ene salamandertje dat hoog in de toren klimt. En het liefst natuurlijk zo, dat die grote gele hijskranen er ook op komen.


En toch moet het beste deel van de show nog beginnen, vertelt Coll. 'De allerhoogste toren moeten we nog bouwen. De toren van Jezus Christus in het hart van het kruis wordt 170 meter.' Ter vergelijking: de hoogste toren nu is iets meer dan 100 meter.


Al twintig jaar is Coll als uitvoerend architect betrokken bij de bouw van het meesterwerk van Antoni Gaudí. Emocionante vindt hij het. Ook nu nog, als hij het middenschip betreedt en omhoog kijkt naar de constructie. 'Gaudí was een genie. In deze kerk is niets zomaar zonder reden.' Neem de hoogte van de torens. 'Gaudí zei: de hand van de mens mag de hand van God nooit overtreffen. En dus wordt de toren van Jezus precies even hoog als de Montjuich' (de berg in het zuiden van de stad, red.). Staande voor een papieren maquette in het kantoor in de catacomben van de kerk doet hij twee 'misverstanden' uit de doeken. Allereerst: niet de huidige acht torens, zoals ze nu nog op alle bekers, aanstekers en sleutelhangers staan, maar in totaal maar liefst achttien torens vormen het ware silhouet van Barcelona's bekendste icoon. Coll wijst aan: 'Pal achter de toren van Jezus komt de toren van de Maagd Maria (125 meter) en eromheen komen de vier torens van de Evangelisten (ook 125 meter).'


En misverstand twee: de meest gefotografeerde gevel, de enige die door Gaudí zelf bij leven is gemaakt en waarin hij de geboorte van Jezus op sprookjesachtige wijze in steen verbeeldt (inclusief kerstboom met witte duiven!) is niet de voorkant van de kerk, maar de zijkant. En dat geldt ook voor de veel soberder Façade van de Passie, gerealiseerde vijf decennia na de dood van Gaudí, die nu nog vaak wordt aangezien voor de achterkant. Ook dat wordt uiteindelijk een zij-ingang.


'De hoofdingang moet nog worden gebouwd', aldus Coll. De zogeheten Façade van de Glorie, ook wel: de vrolijkste van al - eveneens met vier torens waartussen wolken met vrome teksten zweven. 'De fundamenten zijn er al, maar de bouw van de façade komt in het allerlaatste stadium, na 2025.'


Tegen die tijd zal er ook een regeling getroffen moeten worden met de bewoners van het woongebouw aan de Carrer Mallorca, pal tegenover de geplande ingang. Coll: 'In het ontwerp komt voor de kerk, net als nu aan de zijkanten, een parkje met trappen die over de drukke straat heen leiden naar de majestueuze ingang.'


Af of niet af, de Sagrada Familia nadert een historisch moment. Aanstaande zondag wacht het bouwwerk de officiële inzegening tot kerk van de paus: vanaf dan is de bouwplaats een heilige plaats, de constructie het huis van God. Vanaf dan luistert de trots van Barcelona niet langer naar het bescheiden templo expiatori (boetekerk) maar draagt hij de waardige titel: Basílica.


In de kerk hangt inmiddels een koortsachtige sfeer. Terwijl de horde toeristen achter de gele bouwhekken langszij schuifelen, wordt er keihard gewerkt om alles af te krijgen. Waar over een week het Hallelujah van Händel zal klinken, klinkt vooralsnog de veel vertrouwdere kakofonie van geboor en getimmer. Op de houten zetel waar de paus zal plaatsnemen ligt nu nog een kussen van beton - aan de houten zitting wordt gewerkt. Op de plaats van de duizenden genodigden in het middenschip, staat een hoogwerker. In de apsis op de grond liggen de orgelpijpen, klaar om te worden opgehangen. En ook het altaar, een gigantisch blok Iraans natuursteen, zal eerdaags voorgoed uit het plastic worden gehaald.


Het is allemaal niets - vergeleken bij wat er nog gaat komen.


Gedempt licht, gefluister en zacht rinkelend zilver

ETEN

Geen rij voor de deur, dat is al direct het eerste genot bij een bezoek aan Casa Calvet, een van de eerste huizen die Gaudí in Barcelona bouwde, en waarin sinds 1994 een restaurant is gevestigd.


Wie de uitbundigheid van de witgolvende Pedrera of de geschubde gevel van Casa Battló voor ogen heeft, zal snel voorbijlopen aan dit statige, ingetogen vroege werk aan de Carrer Casp 48. Maar binnen herinneren het hoge gewelfde plafond en de grote kleurige glas-in-lood-wand onherroepelijk aan de hand van de Catalaanse meester. In een sfeer van gedempt licht, gefluister, zacht rinkelend zilver en strak wit linnengoed waan je je hier in de tijd tussen de nouveaux riches van het fin de siècle.


Het restaurant is gehuisvest op de begane grond in wat oorspronkelijk ontworpen was als opslag- en bedrijfsruimte van textielfabrikant Pere Mártir Calvet, die zelf woonde op de eerste etage.


De sierlijke houten tussenwanden delen de ruimte op in chique grote, en intieme kleine eetloges waar je al dan niet romantisch kunt eten.


Vandaag biedt de mediterrane keuken een amuse van canneloni van spinazie en kip, een salade van het seizoen vooraf, als hoofdgerecht een gemengde paella van schepdieren en vlees, en een kleurrijk toetje van tarte tatin met vanille-ijs. Je kunt hier zowel à la carte eten als de gebruikelijke middagmenu's bestellen, variërend van een speciale zaterdagmiddagaanbieding van vier gangen voor 25 euro tot een menu van vijf gangen en twee (!) toetjes voor 70 euro.


's Middags en zo ook deze zaterdagmiddag zijn het vooral rijke, en volgens de ober ook dikwijls beroemde Catalanen die zich hier laten zien.


Reserveren is dus aan te raden, ook voor bezoekers die niet kunnen wennen aan het Spaanse ritme van warm eten tussen de middag. Want Casa Calvet is een van de weinige restaurants waar het 's avonds rond half negen drukker is dan om twee uur 's middags.


Zo en ma gesloten. www.casacalvet.es.


VIER VRAGEN

'Gaudí ontwierp alles in drie dimensies'

Waarom duurt de bouw van de kerk al 127 jaar?


Voornamelijk door gebrek aan geld. De Temple Expiotori de La Sagrada Familia is een boetekerk. Dat houdt in dat de kerk louter gefinancierd mag worden uit particulier geld: aalmoezen, giften en erfenissen. Ook de toegangskaartjes van de miljoenen bezoekers vallen hieronder.


Architect Jordi Coll: 'Het geniale van Gaudí zit hem erin dat hij met het eerste geld dat hij ontving niet laag voor laag begon te bouwen zoals elke gewone sterveling zou doen, beginnend bij het fundament. Maar dat hij de Façade van de Geboorte in zijn geheel liet verrijzen. Zo liet hij de mensen meedelen in zijn ideeën. Gaudí zelf was er heel vrij in. Hij zei: 'Elke toekomstige generatie moet geestelijk vader worden van een nieuw deel van de kerk.'


Toch is de lange bouwtijd ook weer niet zo uitzonderlijk. De Sint Pieter in Rome werd in 120 jaar gebouwd, de Notre-Dame in Parijs in 182 jaar, en de Dom in Keulen in maar liefst 632 jaar.


Komt het ook omdat het zo'n complex gebouw is?


Het is visueel heel complex, maar technisch relatief eenvoudig, zegt Coll. Hoe rond de vormen ook lijken, ze zijn geometrisch gezien allemaal opgebouwd uit rechte lijnen, en kunnen dus heel gemakkelijk met baksteen en betonnen balken opgebouwd worden. Coll: 'Gaudí was zijn 125 jaar ver vooruit. Hij ontwierp alles in 3D. Hij maakte overal gipsen modellen van, en fotografeerde die vervolgens.'


Tijdens de oorlog werden alle modellen vernietigd. Door de reconstructie van de modellen, stukje voor stukje, werd een schat aan informatie verkregen over maten, proporties, en de door Gaudí ontwikkelde bouwtechnieken. In de werkplaats van de Sagrada Familia is nog altijd zijn 'archief': stellingkasten vol geïdentificeerde en geclassificeerde brokstukken. Voor de bouw worden de nieuwste computerprogramma's en technieken gebruikt. 'We weten nu voor 95 procent hoe het allemaal zit. Maar we doen nog altijd ontdekkingen.'


Komt de kerk wel ooit af?


Ja, dat is zeker de bedoeling. Heel lang was 2026 een ijkdatum, de honderdste sterfdag van Gaudí. Maar vermoedelijk wordt het 2030.


Jordi Coll: 'Wij werken volgens een meerjarenplan. De volgende etappe, waar we na het bezoek van de paus meteen mee beginnen, zijn de bouw van de Sacristie, de doopkapel en de zes centrale torens waaronder de allerhoogste. Dat alles moet in 2019 af zijn.'


Wat als ie klaar is, dan is de mythe over?


Coll: 'Nee juist niet, mensen bezoeken toch ook nog steeds de Eiffeltoren. Boven in het kruis van de Toren van Jezus komt een uitzichtpunt naar vier kanten toe. Dat wordt heel spectaculair.'


TIJDLIJN

25 juni 1852 Antoni Gaudí i Cornet wordt geboren in Reus, nabij Barcelona


1883 Gaudí krijgt opdracht voor de bouw


1882-1889 Bouw van de crypte onder de Sagrada Familia, hier ligt Gaudí begraven, en worden nu al missen gehouden.


1889 - 1925 Bouw van de apsis, de Façade van de Geboorte en het klooster.


10 juni 1926 Gaudí overlijdt nadat hij op de Gran Via de Les Corts Catalans onder een tram loopt.


1938 Tijdens de Spaanse burgeroorlog worden de crypte en de werkplaats van Gaudí vernield en in brand gestoken


1940 Reconstructie van de modellen


1954-1977 Bouw van de Façade van de Passie, inclusief sculpturen van de Catalaanse beeldhouwer Josep Maria Subirachs


1978 Begin van de bouw van het middenschip


1999-2010 Bouw van de overkapping van middenschip en dwarsschip, en de booggewelven over de apsis


2017-2019 Bouw van zes torens (van Jezus Christus, de Maagd Maria en de vier Evangelisten), de Sacristie en Doopkapel.


2025-2030 Bouw van de Facade van de Glorie, de tweede Sacristie, de Biechtkapel


Meer Gaudí en mooie plekken

TIPS

Casa Milá, ook wel de Steengroeve (La Pedrera). Zelfs voor mensen die nooit interesse in architectuur aan de dag hebben gelegd zijn de gebouwen van Gaudí een belevenis. Ook leuk voor kinderen. Met sprookjesachtige schoorstenen op het dak, golvende vloeren, en de prachtigste mozaïeken vol verwijzingen naar planten en dieren. Alleen al het uitzicht over de zee en de bergen is de moeite waard. Niet te veel lawaai maken in het trappenhuis, want hier wonen wel mensen. Vier heel chique families, met huurcontracten voor het leven. Entree: 11 euro zonder en 15 euro met audiogids. Adres: Passeig de Gràcia 92.


Casa Batlló ligt iets verderop, op nummer 43, in dezelfde straat, de chique Passeig de Gràcia. In tegenstelling tot de Pedrera is dit huis helemaal opengesteld voor het publiek. Er wordt niet meer in gewoond, het is een groot museum. Vergaap je aan de azuurblauwe patio en ga lekker zitten in het uit de muur gespaarde, knusse zitje rond de kachel. Entree 18 euro.


Parc Güell Het slechtste moment om dit Parc (aan Carrer Olot) te bezoeken, is zondagochtend. Hoe vroeg je er ook bent, je struikelt er over de mensen en op het centrale plein zijn alle rondingen van de mozaïekbanken bezet. Probeer een doordeweekse avond, tegen zonsondergang. Prachtige luchten. Leuk voor kinderen is het uitzicht over de stad: 'Ik zie, ik zie wat jij niet ziet'. Let ook eens op de achterkant van die beroemde banken. Gaudí heeft ze zo gemaakt dat de regen perfect wordt afgewaterd en opgevangen, en via drakenkoppen over de ondergelegen beplanting wordt gesproeid.Neem de groene metro naar het Plaça Lesseps. Helemaal omhoog lopen naar het Parc hoeft niet meer; sinds een paar jaar wijzen bordjes de hordes mensen moeiteloos in de richting van vijf roltrappen. Het museum, gevestigd in Gaudí's eigen woonhuis, is de moeite waard.


Barna en Barça - een heel belangrijk onderscheid. Als je wilt doen overkomen alsof je helemaal thuis bent in de stad, zeg dan niet: 'Ik ga een weekendje naar Barça'. De afkorting voor de stad is Barna, Barça is de voetbalclub. Barcelona kan niet zonder Gaudí maar ook niet zonder de zee: ga uitwaaien in de Barceloneta, maar beter nog is het verderop gelegen strand Platja Bogatell. Geef je over aan het Spaanse ritme en eet daar om drie uur 's middags heerlijke verse vis bij een van de de beste strandtenten, L'Escribá. Beroemd om zijn toetjes, want deze chiringuito is het eigendom van de beste banketbakker in de stad. (Gran Vía de les Corts Catalanes, 546).


Voor 's avonds: ga naar de film in het leuke oude Cine Verdi (Calle Verdi) in het hartje van de wijk Gràcia. Een van de weinige bioscopen waar films niet worden nagesynchroniseerd. (Let op de afkorting V.O.S.E., voor de originele versie). Dwaal door de smalle straatjes vol hippe winkels en eindig op het Plaça del Sol voor een lekker koud biertje.


Altijd leuk: een Baskische tapasbar (Lizarran, op Calle Mallorca, 257). Beste tijd: 13.00 of 22.00 uur. Eet van de kleine hapjes zoveel je wilt, maar bewaar de prikkertjes. Want die tellen de obers als ze de rekening gaan opmaken. Stokjes onder tafel moffelen is not done. Papieren servetjes en peuken des te meer. Voor rokers is uitgaan in Barcelona een feest, want roken is overal nog gewoon toegestaan. Qua eten geldt: hoe feller de tl-balk, en hoe harder de tv aanstaat, des te beter het eten.


Een van de recentste architectuuriconen is de Torre Agbar (metro Plaça de les Glòries) van de Fransman Jean Nouvel. In zijn vorm duidelijk geïnspireerd door de Sagrada Familia. De wolkenkrabber heeft een spectaculaire gevel van LED. Vooral 's avonds erg mooi.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden