'Het besef dat de Nederlandse burger ooit natte voeten kan krijgen, is er te weinig'

Bij de storm van woensdag gingen alle vijf de stormvloed-keringen keurig dicht en bleven de voeten droog. Maar is Nederland daarmee ook in de toekomst goed beschermd?

Vrijwilligers helpen woensdag met het versterken van de dijken bij Kampen. Beeld ANP

Voor het eerst werden deze week de vijf stormvloedkeringen gesloten om Nederland te beschermen tegen het watergeweld van een westerstorm. Op een paar kades na bleven de voeten de droog. Zijn we berekend op een nieuwe waterramp?

Terwijl bijna 200 vrijwilligers in Kampen ouderwets zandzakken aan het vullen waren, verrees een paar kilometer verder een opblaasbare dam om het wassende water tegen te houden. De Ramspolkering (bouwjaar 2002), een modern staaltje watermanagement, houdt tijdens stormweer het water tegen dat vanuit het IJsselmeer het achterland langs de IJssel bedreigt.

Gezamenlijk dicht

Zandzakken plaatsen hoeft in Nederland ook nauwelijks meer. In Kampen ging het om een onbeduidende polder, nota bene in buitendijks gebied. Des te belangrijker zijn de imposante waterwerken geworden die het land moeten beschermen tegen watergeweld. De vijf stormvloedkeringen van Rijkswaterstaat sloten woensdag de poorten voor oprukkend zeewater, aangedragen door een stevige westenwind. En dat was een unicum: in de zestien jaar dat de waterwerken als vijftal opereren, kwam dit gezamenlijk dichtklappen nog niet voor.

Het gevaar van het water komt in Nederland van twee kanten. Van de zee, waar storm en hoogwater de dijken en het achterland bedreigen. En van de rivieren, wanneer smeltwater of grote hoeveelheden regenwater het land binnenstromen. De succesvolle aanpak met de vijf waterkeringen wekt de indruk dat Nederland zijn verdediging op orde heeft. Hoe goed is Nederland op een nieuwe waterramp toegerust?

Een geslaagde proef

Van echte dreiging was deze week geen sprake, relativeert hoogleraar waterbouw Bas Jonkman van de TU Delft. 'Zulk hoog water komt eens in de drie jaar voor.' Wel bood de westerstorm goede omstandigheden om de waterwerken op de proef te stellen. Zo ging de Maeslantkering bij Hoek van Holland dicht bij een stand van 2,60 meter boven NAP, waar dat eigenlijk 3 meter moet zijn. 'We hebben het sluitpeil verlaagd om die kering te kunnen testen in stormcondities', verklaart Harold van Waveren, specialist waterveiligheid bij Rijkswaterstaat.

Een geslaagde proef, stelt hij vast, al moeten we daar niet te lichtzinnig over denken. 'Voor de Maeslantkering was woensdag een test, maar drie andere stormvloedkeringen sloten wel echt omdat de omstandigheden daarom vroegen.'

Het is balanceerwerk, want met de keringen op slot neemt de dreiging toe vanaf de andere kant. Het rivierwater kan nergens heen, het binnenlandse waterpeil stijgt en de polderdijken worden op de proef gesteld, zoals bij Kampen. 'Daarom is het belangrijk dat de stormvloedkeringen snel weer worden opengezet', zegt Jonkman. Op de meeste plekken staat het systeem er best goed voor, observeert hij. 'Tegelijkertijd is er werk aan de winkel. De kust is aardig veilig, maar met name rivierdijken zijn toe aan onderhoud.'

Nieuwe eisen

Eenderde van de dijken voldoet niet aan de veiligheidsnorm. 'Sinds een jaar gelden nieuwe eisen, de vorige stamden van vijftig jaar terug', verklaart Van Waveren. Het hoge aandeel afgekeurde dijken komt deels door de bevolkingsgroei: door de opkomst van Almere, bijvoorbeeld, worden aan de dijken aldaar hogere eisen gesteld dan in de jaren zestig. Daarnaast speelt nieuwe kennis een rol. 'Vroeger werkten we vooral aan de hoogte van dijken, nu zien we dat ook de sterkte een probleem kan zijn.' Maar van acuut gevaar is geen sprake, verzekert Rijkswaterstaat, dat jaarlijks een miljard besteedt aan onderhoud.

Maarten Kleinhans schetst een minder rooskleurig toekomstbeeld. 'We gaan grotere veranderingen tegemoet dan we ooit hebben meegemaakt en toch houden we krampachtig vast aan hogere en sterkere dijken', zegt de Utrechtse hoogleraar fysische geologie. Hij is kritisch over het Nederlandse beleid. 'We steken onze kop in het zand. De Nederlandse ondergrond zakt bijna drie keer zo hard als de zeespiegel stijgt. Dat gaat een keer mis.'

Waterbeleid

Hij pleit voor een uitgebreider waterbeleid. Volgens Kleinhans moet een deel van het inzakkende land op natuurlijke wijze worden opgehoogd, door het vaker te laten onderlopen. Op de overstroomde bodem smeert het water laagjes sediment uit - verhoogde grond. 'Dat betekent wel dat we land moeten uitruilen met de natuur en werken aan zoute landbouw. Uiteraard zijn dat impopulaire maatregelen, maar de klimaatprojecties liegen er niet om.'

Rijkswaterstaat rekent sinds de jaren negentig klimaatverandering mee in de plannen. Vooral de zeespiegelstijging vormt een bedreiging voor de waterwerken, ziet ook hoogleraar Jonkman. 'Het huidige systeem kan tot 2 meter stijging net aan, maar dan moeten de stormvloedkeringen maandelijks dicht en krijgen we vaker problemen met hoogwater in de rivieren.' Dat is nog maar het begin, waarschuwt Kleinhans. 'In de volgende eeuw zal de zeespiegel nog harder stijgen.'

Intussen waant de Nederlandse burger zich veilig achter zijn dijken alsof het een vanzelfsprekendheid is, merkt Van Waveren op. Ergens vindt hij dat wel zorgelijk. 'Het besef dat ze ooit natte voeten kunnen krijgen, is er te weinig.' Een kleine geruststelling voor Rijkswaterstaat: sinds de westerstorm is de website Overstroomik.nl, waarop je kunt zien hoe hoog het water komt als de dijken breken, overbelast.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden