'Het beledigingsfundamentalisme heeft meer invloed dan ik dacht'

Precies vijf jaar na de cartooncrisis komt Flemming Rose,de bedenker van het omstreden Mohammed-project, met een boek. ‘De vrijheid staat onder druk’..

Dreigt er een nieuwe cartooncrisis? Dat vragen sommige Denen zich af nu Flemming Rose, redacteur kunst en opinie van de Deense krant Jyllands-Posten, met een boek komt waarin hij met de kwestie afrekent. Rose (52) was de man achter de omstreden pagina met Mohammed-cartoons die een storm van protesten uitlokte in de islamitische wereld. Hij heeft zijn boek de titel Tavshedens Tyranni (De tyrannie van het zwijgen) meegegeven. ‘De vrijheid van meningsuiting staat in Europa nog meer onder druk dan ik al had ervaren’, zegt Rose. ‘Ik wist niet dat het beledigingsfundamentalisme zo veel invloed heeft.’

Waarom dit boek?

‘De afgelopen vijf jaar heb ik veel gereisd en gesproken over de cartooncrisis. Maar of het Qatar, Jeruzalem, Moskou, Madrid of Oslo was, het debat kwam altijd op hetzelfde neer: hoe vinden we een balans tussen de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst. Maar het was natuurlijk ook om de naschok van de crisis te verwerken. Na het uitbreken van de cartooncrisis heb ik, mede uit veiligheidsoverwegingen, een paar maanden verlof gehad. Daarna ben ik weer aan het werk gegaan. Maar ik wilde wat er gebeurd is in een breder perspectief plaatsen. Mijn boek gaat over tolerantie en vrijheid van meningsuiting sinds de Reformatie.’

Rose interviewde voor zijn boek Ayaan Hirsi Ali, Afshin Ellian, Kurt Westergaard, maar ook de Tunesische Deen die in 2008 werd opgepakt wegens een verijdelde aanslag op de cartoonist.

Het boek verschijnt donderdag, precies de dag dat vijf jaar geleden de Mohammed-cartoons in Jyllands-Posten verschenen. Toeval?

Rose: ‘Het boek zou in het najaar uitkomen en is nu klaar. Het is absoluut geen provocatie, maar waarom zou ik wachten?’

Kunnen vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst naast elkaar bestaan?

‘Het zijn beide mensenrechten. Het linkse Westen is er in de jaren zeventig door de Russische dissidenten op gewezen dat mensenrechten meer zijn dan huisvesting, voedsel, een baan en toegang tot gezondheidszorg. Dat vrijheid van meningsuiting ook wezenlijk is voor een goed functionerende democratie’, zegt Rose, die in de jaren zeventig in Rusland studeerde en er later voor Jyllands-Posten correspondent was. Hij vraagt zich af welke democratie het Westen nastreeft. ‘Soms lijkt het erop dat we voorstander zijn van een westerse democratie, dan weer een islamitische democratie, of een Aziatische. Maar is het lastig vaststellen wat mensen daar denken, als ze niet mogen zeggen wat ze willen.

‘Het lijkt er steeds meer op dat de vrijheid van meningsuiting het moet afleggen tegen de vrijheid van godsdienst. Dat komt door wat ik de mythe van de Weimar Republiek noem: dat racistische taal leidt tot racistisch geweld. Het is niet zo dat de nazi’s in de jaren dertig van de vorige eeuw de totale vrijheid voor hun propaganda hadden en ze daarmee de weg plaveiden voor Hitler. Hij kwam aan de macht door intimidatie en geweld, niet door de vrijheid van meningsuiting. Er werden in de eerste drie jaar van de Weimar Republiek meer dan vierhonderd politieke moorden, ook tegen Joden, gepleegd, die niet of nauwelijks werden bestraft. De nazi’s wonnen geen meningenstrijd, ze wonnen door geweld. Racisme en discriminatie kunnen – moeten – bestreden worden: met vrijheid van meningsuiting; dan moet je die dus niet inperken.

‘De tendens, met name in Europa, is echter dat er vooral aan wetgeving wordt gewerkt die haat zaaien moet beperken. Men heeft niet in de gaten hoe gevaarlijk dat is. In het Midden-Oosten belanden mensen nog steeds op de brandstapel en dan komt Europa in actie. Maar hoe geloofwaardigheid is dat? Hoe willen we opkomen voor iemand die in Iran de doodstraf krijgt wegens blasfemie, als wij ook vervolgen wegens godslastering?

‘Na de moord op Theo van Gogh wilde jullie minister Donner dat een wetsartikel over godslastering weer actief zou worden. Stel dat Kurt Westergaard was vermoord, dan waren er genoeg die zouden zeggen dat het zijn eigen schuld was. Maar een film of tekening gelijkschakelen met moord is heel gevaarlijk. Dan ben je terug in de Reformatie. Een aanval met woorden, op de kerk, werd gelijkgesteld aan een fysieke aanval. Zo beland je op de brandstapel.’

Rose verwijst naar Rusland. ‘In 2003 vernielden orthodoxe christenen ‘aanstootgevende’ kunst in het Sacharov Museum. Ze werden opgepakt, maar gingen vrij uit. In plaats daarvan werd de museumdirecteur veroordeeld, omdat de kunst zo beledigend was dat de daders niet anders konden dan aanvallen. Daders worden slachtoffers.’

Moet dan alles mogen?

‘Oproepen tot geweld natuurlijk niet. Maar dat betekent niet dat politici als Pia Kjaersgaard van de Dansk Folkeparti (populistische anti-migratiepartij, red.) of Geert Wilders niet mogen zeggen wat ze willen. De oude politieke partijen hebben nagelaten problemen aan te pakken die de kiezers heel hoog zaten. Ze zullen de nieuwe partijen met woorden moeten bestrijden. Datzelfde geldt voor hun onwaarheden.

‘Weet je, het enige recht dat níemand heeft, is dat je niet beledigd mag worden. En dan kunnen we natuurlijk altijd afspreken dat we elkaars gevoeligheden uit de weg gaan: we tekenen geen Mohammeds, geen Mozessen of Jezussen meer. Niemand ontkent nog de Holocaust, of de misdaden in de Sovjet-Unie, of de genocide in Rwanda. En zo kom je uit bij de titel van mijn boek en heeft het beledigingsfundamentalisme gewonnen, en heeft de vrijheid van meningsuiting verloren.’

De cartooncrisis komt beperkt aan bod.

‘Er zijn twee hoofdstukken aan gewijd. Die crisis is natuurlijk niet uniek.’ Rose bladert door Tavshedens Tyranni. Hij wijst op het kunstwerk The Holy Virgin Mary (1996) van Chris Ofili, Maria omgeven door vrouwelijke genitaliën uit pornografische tijdschriften, en olifantenpoep. Of Piss Christ (1987) van Andres Serrano, die een foto van een crucifix in zijn eigen urine plaatste. Ook Jezus-afbeeldingen die Kurt Westergaard vóór Mohammed met de bom in zijn tulband maakte, flitsen voorbij.

‘Wat is omstreden? Olympia van Edouard Manet was in 1863 zeer omstreden. Niet om het naakt, of de zwarte dienstmeid, maar omdat het model zo zelfbewust de wereld inkijkt. Ik verwacht dat er over vijftig jaar anders tegen de cartooncrisis wordt aangekeken. Maar het boek is absoluut geen verdediging. Het is mijn verhaal. Voor mezelf, voor mijn kinderen. Ik moest er van een afstand naar kijken, maar ik wil ook duidelijk maken wat ik denk en voel.’

Ben je bang voor een nieuwe cartooncrisis?

‘Nee, maar de cartooncrisis is en gaat niet voorbij. De beveiliging is er nog steeds, al is mijn positie absoluut niet te vergelijken met die van Westergaard.’ Rose haalt zijn schouders op. ‘Ik krijg nu weer mails om het boek niet uit te geven. Dat mag in een democratie.’

Cartoonist en krant nog steeds bedreigd
Een Iraakse Koerd, die in juli in Noorwegen is opgepakt, was van plan een bomaanslag te plegen op de Deense krant Jyllands-Posten. Dit heeft hij tijdens zijn verhoor gezegd.

Jyllands-Posten kwam in eind 2005 in het nieuws, nadat de krant twaalf spotprenten over Mohammed had gepubliceerd. Flemming Rose had cartoonisten gevraagd een tekening van de profeet te maken, omdat een schrijver van een jeugdboek over Mohammed geen illustrator had kunnen vinden. Het afbeelden van Mohammed is volgens sommige moslims verboden.

Vooral de tekening van Kurt Westergaard riep verzet op: Mohammed met een bom in zijn tulband.

Eind januari 2006 riep Saoedi- Arabië zijn ambassadeur terug uit Kopenhagen. Kort daarop kondigde het een boycot van Deense producten af. Andere Arabische landen sloten zich daarbij aan. De tekeningen leidden wereldwijd tot felle protesten, waarbij enkele tientallen doden vielen.

Dat het vier maanden duurde voordat de rel escaleerde, werd door sommigen toegeschreven aan radicale moslims die met de cartoons naar het Midden-Oosten waren gegaan om steun te verwerven voor hun protest. Ze zouden ook afbeeldingen hebben laten zien die niet in de krant hadden gestaan.

In 2008 verijdelde de Deense inlichtingendienst een aanslag die op Westergaard zou zijn voorbereid. In 2009 pakt de FBI in de VS twee mannen op. Eén van hen was van plan Westergaard en Rose te vermoorden. In januari van dit jaar slaagde Westergaard er ternauwernood in zich in veiligheid te stellen toen een Somaliër met een bijl zijn woning in de buurt van Århus was binnengedrongen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden