Het belangrijkste thema van de politieke filosofie: waaraan ontlenen de over ons gestelden hun gezag?

Rationaliteit van de EU laat maar één oplossing toe: meer Europese integratie.

Het zijn de dagen van de visies op Europa. Rutte deed het in Duitsland, May thuis in Engeland. Maar vlak ook de Staatkundig Gereformeerde Partij niet uit. De SGP presenteerde onlangs een notitie onder de noemer 'Naar een radicaal andere Europese Unie'. De SGP en radicaal, daar moest ik het mijne van hebben. Wel, met die radicaliteit valt het alles mee. De SGP wil niet uit de EU en zelfs de euro mag blijven. Wel moet het begrip 'steeds hechter verbond'- ever closer union - op de helling. Een verstandig idee. Wij leven in een permanent voorgeborchte van een Europese Natie. Dat schept aanhoudende onzekerheid en onbehagen, en dat kunnen we ons domweg niet meer veroorloven.

Ik bewonder de vasthoudendheid van de SGP, maar de nota stemt ook een beetje droef. Het is immers onwaarschijnlijk dat het verbond ophoudt steeds hechter te worden. Duitsland heeft een nieuwe regering die méér Europa wil, de Europese Commissie vindt dat de westelijke Balkan ook wel lid kan worden en het Europarlement laat geen kans onbenut om zichzelf breder te maken, ook weer nu de Britse zetels vacant komen.

Waarom is dit zo hardnekkig? Wij willen toch ook niet méér Nederland? Weerstand onder de bevolking maakt kennelijk weinig indruk. Hoe moet ik anders begrijpen dat de Brexit leidde tot de slotsom dat er in Brussel nog een tandje bij moet? Gisteren zei Aart-Jan de Geus van de Bertelsmann-Stiftung, gastheer van Rutte, zelf warm voorstander van een grote sprong voorwaarts, dat de bevolking méér Europa wil. Opmerkelijke uitleg van recente verkiezingen, ook die van Duitsland of Frankrijk. SPD-leider Martin Schulz voerde inderdaad campagne voor de Verenigde Staten van Europa. Zijn partij werd weggevaagd, hijzelf is van de aardbodem verdwenen. De Fransen stemden niet zozeer voor Macron alswel tegen Marine le Pen, maar dat is iedereen nu vergeten.

De Geus: de ware volkswil... Beeld Simon Lenskens

Maar laten we het over de argumenten hebben. Die zijn overbekend. Een steeds hechtere unie moet herhaling van oorlog op Europese grond voorkomen, Europa is de enige schaal om grensoverschrijdende vraagstukken aan te pakken en alleen als machtsblok kan Europa weerwerk bieden aan Rusland, China, en de VS. Dit zijn rationele motieven en daar moet dan ook het antwoord op de vraag naar de hardnekkigheid worden gezocht.

Sinds jaar en dag is het belangrijkste thema van de politieke filosofie: waaraan ontlenen de over ons gestelden hun gezag? Voor de SGP is dat geen vraag. Voor ons als kinderen van de Verlichting zijn er op die gezagsvraag twee antwoorden: de soevereiniteit van het volk of de ratio. Het beste bestuur is het meest rationele bestuur. Dat laatste is in de Brusselse kantoren de overwegende stemming.

Na de Tweede Wereldoorlog was de soevereiniteit van het volk weinig in tel. Het nationaal-socialisme was een volksbeweging. Om die reden was van meet af aan de ratio de drijfveer bij de vormgeving van de Europese Gemeenschap. Die opvatting is al heel oud. Plato vond dat koning-filosofen de macht moesten hebben, om te doen wat goed en juist was. En niet het volk, dat koos op grond van onderbuikgevoelens, irrationele overwegingen en achterlijke tradities.

Martin Schulz: VS van Europa... Beeld epa

In wezen denkt Aart-Jan de Geus er nog precies hetzelfde over. Hij is een aanhanger van wat de liberale politiek filosoof Isaiah Berlin de 'ware vrijheid' noemde: hij weet wat de bevolking écht wil - meer Europa - ook al stemt ze anders en zijn bijvoorbeeld Nederlandse politici terughoudend. 'De angstige positionering van de partijen weerspiegelt niet de wil van de bevolking', zei hij in de Volkskrant.

Het verlichtingsideaal is één groot, wetenschappelijk ingericht bestuursstelsel. Het probleem van rationaliteit is dat er maar één oplossing bestaat. De goede. De rest is dwaling. In Brussel belijdt men met de mond dat decentralisatie, lokaal bestuur en diversiteit de norm zijn. Dat doet ook Aart-Jan de Geus in de krant. Hij wijst op de grote cultuurverschillen in Europa, geeft als voorbeeld het begrip 'schuld' dat in het protestantse noorden een heel andere lading heeft dan in het zuiden. Met grote gevolgen voor financieel-economische opvattingen. Maar voor wie zich afvraagt wat de consequentie is van dit cultuurverschil, volgt veelzeggend stilte.

Timmermans: nu met baard... Beeld afp

Zolang het onschuldig is, wordt diversiteit gevierd. Regionaal koekhappen geniet niet alleen de bescherming van de Unesco maar heeft zeker ook aanhang in Brussel. Maar als het serieus wordt, betekent Europa rationalisering, schaalvergroting en centralisatie. Luister naar Frans Timmermans, die elke maand in Buitenhof komt vertellen dat mensen die hechten aan nationale traditie niet inzien dat verdere integratie noodzakelijk is, dat ze terugverlangen naar een verleden dat nooit heeft bestaan. Het irrationele moet plaatsmaken voor het juiste, het ware en het goede.

Daar valt weinig tegen in te brengen. Behalve dan de praktijk van het leven zelf. Niet alleen de SGP heeft het moeilijk met het Verlichtingsideaal van de EU. Isaiah Berlin waarschuwde tegen het gevaar van de ware vrijheid. Ik parafraseer uit zijn briljante rede Twee opvattingen van vrijheid (1958). Wie weet wat het belang is van anderen terwijl zij dat zelf vanwege hun onverlichte staat niet inzien, die veronderstelt een ware wil, een ware intentie. En die hoeft alleen daarmee rekening te houden en niet langer met wat mensen zelf zeggen over hun opvattingen. Zo wordt de ware vrijheid 'slechts een verleidelijke vermomming van wrede tirannie'.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden