Het belang van 12 Years a Slave

HARRIET DUURVOORT

Wat is het prachtig: een creatief regenbooggezin uit de Amsterdamse Pijp dat aan de basis staat van een van de meest historische films uit de geschiedenis van de Oscars. Bianca Stigter die de bijzondere autobiografie van Solomon Northup vond, Steve McQueen die als eerste zwarte regisseur de Oscar voor beste film binnensleept. Een zwarte Brit die zijn handen waagt aan de Amerikaanse slavernij - een thema waar veel Amerikaanse regisseurs mee worstelden. Het is een indringende, noodzakelijke film. Kritiek dat hij 'te gewelddadig' zou zijn, is absurd. Zou men ooit de Holocaust 'te gewelddadig' in beeld kunnen brengen? Verder gaat die vergelijking mank: slavernij was geen oorlogsmisdaad, maar een vredesmisdaad. Genocide was een bijproduct.

Er is nog nauwelijks een begin gemaakt met het vertellen van de verhalen van een mensonterend economisch systeem dat eeuwenlang zo'n wezenlijke impact op de Amerika's, Afrika en Europa heeft gehad. En zelfs op Azië, waar daags na de afschaffing van de slavernij weer een volgende exodus van uitgebuite contractarbeiders naar de nieuwe wereld op gang kwam.

Het omarmen van de koloniale geschiedenis en het slavernijverleden in het bijzonder is het erkennen van het hart van de westerse geschiedenis. Het was geen zwarte bladzijde, zelfs geen zwartboek. Het was eeuwenlang de permanente schaduw van de westerse beschaving na de Middeleeuwen.

De Verlichting, die nog altijd de kernwaarden van onze westerse beschaving belichaamt, ontstond op het hoogtepunt van slavernij en slavenhandel. Het waren twee kanten van dezelfde medaille. Kritische geesten hebben wel eens aangevoerd dat het maar eens over en uit moet zijn met die Verlichtingwaarden überhaupt, omdat ze in de context van hun tijd van een bijna blasfemische hypocrisie getuigen.

Niet dat de Verlichtingsdenkers niet kritisch over de slavernij hebben gedacht. Het is opmerkelijk hoe onbekend men hier vaak is met het feit dat het meest krachtige j'accuse uit de Verlichting tegen de slavernij nu juist de Nederlandse gruweldaden in Suriname aankaart. Voltaire sprak zich in Candide (1759) sterk uit tegen de slavernij. Candide ontmoet een Surinaamse slaaf, die hem onverbloemd de gruwelen van zijn eigen bestaan toont. Ondanks dat het weinig uithaalde, de slavernij zou nog een ruime eeuw duren, inspireerde het de latere abolitionistische beweging. Alleen in Nederland kwam die nauwelijks van de grond.

De Oscaruitreiking bood afgelopen week broodnodig tegenwicht tegen het nieuwe dieptepunt in het voortmodderende racismedebat. Nieuwe Revu bood Joost Niemöller een podium om zijn minachting voor de zwarte mens te etaleren. Zijn uitlatingen zijn diep kwetsend. Zwarten zijn vanwege hun lage IQ vaker verkrachters dan blanken, beweert hij.

Daar was ie weer: de aloude mythe van de ontembare zwarte seksualiteit. Zijn abjecte denkbeelden zijn in het licht van de slavernijgeschiedenis een pijnlijke projectie. Historisch gezien is immers het omgekeerde aan de orde geweest. De vermeende dierlijke seksualiteit van zwarte mensen was eeuwenlang het excuus om hen te verkrachten. Zo was het plantageleven: van Willemstad tot Coronie, van Mississippi tot Bahia. Blanke vrouwen werden geacht deugdzaam en kuis te zijn, slavinnen mocht men, op alle manieren misbruiken. Dag in, dag uit, eeuw in, eeuw uit. Het boeide niet of de slavin in kwestie een bloedeigen dochter was. Zwarte mannen werden gedwongen als 'dekhengst' te 'paren' met willekeurige slavinnen. Liefde en gezinsverbanden werden standaard uiteengerukt. Het leverde tal van disfunctionele patronen op, die ook in het hier en nu nog diep kunnen ingrijpen in het alledaagse leven. Vorig jaar wijdde het Nederlandse Slavernij Instituut Ninsee een congres aan de psychologische gevolgen van de slavernij.

Een slavin die net als Solomon Northup haar autobiografie uitbracht, was Harriet Jacobs. 'Schoonheid is de grootste vloek voor een slavin' schreef zij in Incidents in the Life of a Slave Girl (1861), een belangwekkend werk om de rol van gender en seksuele dwang binnen de slavernij te kunnen begrijpen. En nee, slavinnen hadden niets te duchten van de slaven. Maar wel van hun meester.

Ik heb het altijd een teken van beschaving gevonden dat blanke Amerikanen, en ook Britten en zelfs Fransen over parate kennis beschikken over hun slavernijverleden. Het gaat niet om schuldgevoel, alsjeblieft niet, maar om erkenning. Nederlanders schieten nog vaak in een 'niet dat gezeur over de slavernij' standaardreflex bij elke referentie aan het koloniale verleden. Maar het is geen gezeur. Erkenning van het slavernijverleden betekent dat men de Verlichtingswaarden werkelijk heeft verinnerlijkt.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden