Het begint met een mooi lang woord

De Volkskrant heeft een nieuwe cryptomaker, Mark Leenen (50). Zijn talent: hij durft buiten de paden te treden in zijn hoofd.

AIMÉE KIENE

Vertel maar snel over uw link met Jan Meulendijks.

'Ik ben in 1990 begonnen met puzzels maken, bij WIN Producties, het bedrijf van Jan Meulendijks dat behalve puzzels ook televisiespelletjes bedacht. In 1998 stopte Meulendijks met het maken van het cryptogram. Ik had af en toe zelf ook wel eens voorzichtig ideetjes ingeleverd voor die puzzel, en toen hij in 1998 stopte, nam ik zijn taak over. Ik heb van 1998 tot 2011, tot ik overstapte naar Sanders Puzzelboeken, de crypto gemaakt, onder de naam Meulendijks. Ik heb van hem het vak geleerd en vond het een eer onder die naam te werken.'

Leenen, die als 15-jarig jongetje met zijn buurvrouw cryptogrammen oploste, zag na zijn studie Nederlands een advertentie: 'Puzzelredacteur gezocht'. Dat was echt iets voor hem, met zijn liefde voor taal. Zijn talent: 'Ik denk dat ik toch wel die 'kronkel' heb waar ze het altijd over hebben. Ik kan scheef tegen een woord aankijken, een woord nét anders lezen en er vrijelijk mee associëren.'

Een zaterdagcryprogram begint met een leeg vel ruitjespapier en een 'mooi lang woord'. Leenen heeft altijd een lijst met mooie lange woorden in zijn achterhoofd die hij in zijn puzzels wil gebruiken. Dat is beroepsdeformatie, als hij mooie woorden hoort of in de krant leest, noteert hij ze direct. Nog beter is het als er gelijk een leuke omschrijving in zijn hoofd valt. Dan is die puzzelopgave compleet.

Een 'mooi woord' is samengesteld en heeft meerdere betekenissen. Neem 'huishoudgeld'. Als je dat woord ontleedt, is het 'geld om je huis te houden', dat dan weer te omschrijven is als 'hypotheekkosten'. Zo'n woord schrijft Leenen verticaal op zijn ruitjespapier, niet aan de uiterste rand natuurlijk, maar op de tweede kolom. Dan gaat hij de horizontale woorden eraan vastleggen. Zo bouwt hij de puzzel langzaam op, het is 'net scrabble', zegt hij zelf. Soms sneuvelt er een mooi woord, als hij de puzzel anders niet passend krijgt.

Hij begint op maandag, dinsdag is de puzzel vaak al af. Op woensdag moet de puzzel aangeleverd bij de krant om te worden nagekeken op foutjes. Vooruit werken doet Leenen niet, hij stopt graag iets uit de actualiteit in zijn crypto.

Ik heb veel omschrijvingen gelezen over de geestesgesteldheid waarin een puzzelaar kan raken bij het oplossen van de crypto. Het zou therapie zijn, of een soort gelukzalige flow. Geldt dat ook voor u?

'Ik doe zelf de puzzel in NRC Handelsblad. Als je heel lang zit na te denken en je ziet ineens het woord, die brainwave is heerlijk. Maar ik word ook heel gelukkig van het maken van een cryptogram. Als ik een goede omschrijving weet te bedenken die ook nog gelinkt is aan de actualiteit, dat is zo leuk, dan krijg ik toch iets hypers.'

Is het een kwaliteit, als je crypto's op kunt lossen?

'Je moet een beetje buiten de paden durven te treden in je hoofd. Misschien heeft die andere manier van over woorden denken ook wel invloed op je algehele denkwijze. Crypto-oplossers zijn niet beperkt, en zeker niet star.'

Het kan ook nogal ergerniswekkend zijn, dat puzzelen.

'Het ergste is als je maar blijft staren en denkt: ik zíé het gewoon niet. Maar des te groter de voldoening als de oplossing zich wel aandient. Een goed cryptogram moet je ook absoluut niet zo kunnen invullen. Dat is het grote verschil met kruiswoordpuzzels, die zijn vaak een soort invuloefening, een herhaling van zetten. Liefhebbers vinden dat fijn. Ik zorg wel altijd voor een paar weggevers in mijn crypto, je moet een begin hebben, anders is het niet leuk.'

Sommige puzzelaars schijnen zich te generen voor hun liefhebberij.

'Dat ervaar ik niet zo. Het cryptogram is toch de betere puzzel, het hogere segment, zeg maar. Dat is bepaald niet iets om je voor te generen. Ik weet dat er een aura van belegenheid en oubolligheid om puzzelen hangt, maar om een crypto op te lossen moet je juist heel fris kunnen denken. Vroeger hoorde je wel de verhalen dat jonge mensen op zaterdag in het café samenkwamen om de Volkskrant-puzzel te maken. Ik hoop dat dat nog zo is. Maar dat weet ik niet. Wij horen eigenlijk alleen iets als er een fout in de puzzel is geslopen.'

MEULENDIJKS WORDT SANDERS

Jarenlang publiceerde de Volkskrant puzzels van Jan Meulendijks. Zijn bedrijf werd in de tussentijd overgenomen door de Keesing Puzzelgroep (inmiddels onderdeel van Telegraaf Media Groep). Het moederbedrijf van de Volkskrant, de Persgroep, werkte met Sanders Puzzelboeken. Daarom publiceert de krant vanaf vandaag de puzzels van Sanders. Dat is een minder grote verandering dan het lijkt: de nieuwe cryptomaker, Mark Leenen, is opgeleid door Meulendijks en maakte al het Volkskrant-cryptogram.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden