Interview

'Het beeld dat de burgemeester anti-Joodse demonstraties toelaat, is totaal uit zijn voegen gerukt'

Zijn stad stond deze zomer in brand, verhitte moslimjongeren botsten met al even opgefokte deelnemers van de Mars voor de Vrijheid. Burgemeester Jozias van Aartsen werd de nationale kop-van-jut. Door Bart Dirks Foto Lars van den Brink

Jozias van Aartsen, gefotografeerd bij Werkplek de Ambacht in de Haagse Schilderswijk. Beeld Lars van den Brink

'Waar de regent zucht over het domme volk en de populist het populaire ongenoegen nog opstookt, daar gaat de democraat aan het werk.' Jozias van Aartsen zegt het in maart 2008, bij zijn aantreden als burgemeester van Den Haag. 'De democraat overbrugt, is eerlijk over wat wel en niet kan. Daar is moed voor nodig en het oogst niet altijd applaus.'

Steeds luider boegeroep klinkt als Van Aartsen deze zomer op vakantie is. Op 24 juli, twee dagen na zijn vertrek, is er een onrustige Pro Gaza-demonstratie in de Schilderswijk. Er zijn IS-vlaggen, er klinkt 'dood aan de Joden'. De communicatie vanuit het stadhuis loopt stroef. Een onlinepetitie die het ontslag van Van Aartsen eist, krijgt 18.377 ondertekenaars.

Op 10 augustus botsen opgefokte deelnemers van de Mars voor de Vrijheid met al even verhitte moslimjongeren. Oppositiepartijen eisen dat de burgemeester zijn vakantie afbreekt. Twitteraars vermaken zich met de hashtag #waarisjozias? De Telegraaf veegt voorpagina na voorpagina schoon: de stad 'staat in brand', is 'radeloos' terwijl de burgemeester 'nog steeds' in Zuid-Frankrijk is. GeenStijl maakt een fotomontage waar zijn hoofd over dat van James Foley is geplakt, kort voor diens onthoofding door IS.

Hoe was uw zomervakantie?

'Dat was dus geen vakantie. Ik wilde de biografie van dirigent Willem van Otterloo lezen, maar daar kwam niks van. Mensen hadden het primitieve idee dat je in Frankrijk geen enkel contact meer hebt met de rest van de wereld. Zelfs deskundologen beweerden dat.'

Waarom bent u niet eerder teruggekomen?

'Het beeld dat de burgemeester anti-Joodse demonstraties toelaat, is totaal uit zijn voegen gerukt. Op 24 juli is terstond opgetreden om de antisemitische uitingen te stoppen. Ik had alleen geen zin toe te geven aan die hetze door te zeggen: ik kom terug om boete te doen. In de week na de Mars van 10 augustus zou ik sowieso terugkomen. De raad wilde een debat. Prima, dan kon ik uitleggen waarom ik heb gehandeld zoals ik heb gehandeld.'

U moet jaloers zijn geweest op Rotterdam. Daar veranderde alles wat ze aanraakten in goud: het nieuwe station, de Markthal. 'Ga dat zien!', riepen Rough Guide en The New York Times.

(Vouwt A4'tje open:) 'Mag ik even? Nucleaire top met Obama! WK Hockey! Heropening Mauritshuis! 200 jaar Prinsjesdag! De Grondwetdag! Nieuwe Passage! 150 jaar HTM! Dalende criminaliteit! Euh..., wat hadden we laatst weer gewonnen? Ik moet altijd een beetje lachen om die dingen. Een of andere reputatieprijs. We hebben helemaal geen klagen.'

Vraag een willekeurige Nederlander wat er hier gebeurde. Antwoord: rellen in de Schilderswijk.

'Wat moet ik daar nou mee? Niks! Als iedereen alsmaar die zomer wil herkauwen... Het viel me op dat de minister van Sociale Zaken dat laatst ook weer deed in een talkshow. Daar leven we met z'n allen mee, maar het irriteert het hele stadsbestuur.

'Deze stad is totaal aan het veranderen. Het helpt niet als ik ga schreeuwen, zo'n type ben ik niet. Wat wel helpt, is ophouden onszelf te beschouwen als 'maar' de derde stad. Amsterdam is de hoofdstad, helder. Ik doe nooit flauw over Amsterdam, wel eens over Ajax. Rotterdam, zo is ons ingeprent op school, is de havenstad. Den Haag heeft een ingewikkelder verhaal: de residentie, de hofstad, garnizoensstad, de diplomaten. Dat vindt men saaier. Het heeft de stad geïmpregneerd met een beeld van dienstbaarheid. Dat beeld veranderen, kost tijd.

'We veranderen door onze rol als stad van vrede en recht, met het Internationaal Strafhof en andere VN-instellingen. De komst van bedrijven rond cybersecurity brengt nieuwe werkgelegenheid. We hebben het beste conservatorium van Europa en de Haagse campus van de Universiteit Leiden groeit als kool.'

Afgelopen zomer: de van ronselen voor de jihad verdachte Abou Moussa, zijn echte naam is Azzedine C. (L), spreekt tijdens een pro IS-demonstratie in de Haagse Schilderswijk. Beeld anp

Uw voorganger Wim Deetman zegt dat hij zich soms burgemeester voelde van twee steden, de Hagenaars en de Hagenezen.

'Van Deetman heb ik geleerd dat het verschil tussen het Zand en het Veen slechts interessant is voor het voormalig Grondbedrijf. De Schilderswijk is trouwens deels gebouwd op het zand uit die andere buurten. Verschillen heb je ook in Lille, Brussel en Amsterdam. Contrasten horen bij een moderne stad. In New York vinden we het prachtig: van de Griekse naar de Joodse wijk, van de dit wijk naar de dat wijk. In Nederland problematiseren we dat, liefst in Den Haag. Dat is mij te gemakkelijk.'

Jozias van Aartsen (25 december 1947) is geboren en getogen Hagenaar. Zijn vader, Jan van Aartsen, was er van 1949 tot 1958 wethouder voor de Anti-Revolutionaire Partij. 'De stad woei het huis binnen. De gemeentesecretaris woonde om de hoek.' Vervolgens werd zijn vader minister, onder meer van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid. Op 23 december 1960 kwam hij ten val tijdens de 'jenevercrisis', een coup van de ARP-fractie tegen het eigen kabinet. De jonge Jozias zat, twee dagen voor zijn 13de verjaardag, op de publieke tribune. 'Ik was met mijn moeder meegegaan, wetend dat het spannend werd.'

Het gezin woonde in een bescheiden huurflat, 'niet bepaald het idee dat men had van een ministerswoning. Vanwege de woningnood wilde mijn vader niet groter wonen. Aan de eettafel werkte hij de dossiers door, dat beeld zie ik nog zo voor me. Het heeft ook me gevormd tot wie ik ben.'

Een blauwe maandag studeerde hij rechten aan de Vrije Universiteit. 'Het ging gewoon niet. Mijn vader zei ook: het is afgelopen. Je had nog immers niet al die mooie voorzieningen van nu, mijn vader moest het allemaal zelf betalen.' Op een reünie van het kabinet-De Quay hoorde zijn vader van oud-minister Toxopeus dat de VVD-fractie een tijdelijke vacature had. 'Zo ben ik er als krullenjongen binnengekomen. Dat liep wat uit de hand.'

Bij de VVD ontmoette hij zijn vrouw Henriëtte, adjunct-secretaris van de partij. Ze trouwden in 1972, hebben drie zoons en twee kleinkinderen. Van Aartsen werd directeur van het wetenschappelijk instituut van de VVD, secretaris-generaal bij Binnenlandse Zaken, minister van Landbouw en van Buitenlandse Zaken, VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer.

In 2008 werd hij burgemeester van Den Haag. 'Ik hoorde van alle kanten: Jozias, je maakt geen schijn van kans, Den Haag is een CDA-stad. Ik zou nooit, nooit, nooit op Den Haag hebben gesolliciteerd als ik niet uit mijn Landbouwperiode wist dat ik het prettig vind om met allerlei mensen om te gaan. Landbouw gaat om strategie en beleid, maar je zit ook aan keukentafels bij tuinders, melkveehouders, varkensboeren. Ik heb daar ervaren dat ik ook het element van vaderschap me niet Spaans benauwd maakt. Een burgemeester is ook een burgervader.'

Een jaar geleden is hij herbenoemd, maar de tweede termijn kan hij niet afmaken. 'Het is bekend, hè: een burgemeester moet op zijn 70ste weg. Nog drie jaar te gaan.'

Iedereen zegt dat uw vrouw uw belangrijkste raadgever is.

'Bij de politici die ik ken, is het niet veel anders. Dat verhaal over ons is terug te voeren op mijn Landbouwtijd. Ik ging ontzettend veel op pad, en zij ging vaak mee. Vrouwen spelen een ongelooflijk belangrijke rol in de agrarische sector. We wilden benadrukken dat er niet alleen zakelijke, maar ook persoonlijke belangstelling was. De Telegraaf schreef destijds dat Henriëtte de Hillary van het Binnenhof was. Ze was daar ontzaglijk giftig over.'

Burgemeester Jozias van Aartsen van Den Haag en zijn vrouw leggen bloemen bij het monument tijdens de dodenherdenking op de Waalsdorpervlakte. Beeld anp

Laatst was een bewoonster uit de Scheveningse wijk Duindorp giftig op u. Uw vrouw vertelde me dat ze haar heeft rondgeleid in de Schilderswijk.

'Dergelijke dingen doet Henriëtte inderdaad. In Duindorp hadden we dit voorjaar enkele vervelende incidenten. Mensen met een niet-westerse achtergrond die naar woningen kwamen kijken, werden er uitgejouwd. Er waren hakenkruizen geschilderd en er is een varkenskop op de deur gespijkerd van een allochtone familie die nieuw was. Dat accepteren we nergens.

'In diezelfde periode brandde in Duindorp een Turkse bakkerij af. Al snel bleek dat de eigenaar de boel zelf in de fik had gestoken. Die bewoonster zei op een Scheveningse avond tegen mijn vrouw dat ik me moest schamen en excuses had moeten aanbieden. Haar beeld was dat ik de autochtone Duindorpers de schuld had gegeven van die brand, terwijl die lieden in de Schilderswijk intussen alles mochten. Toen liep die dame boos weg. Henriëtte stoof achter haar aan. Ze vroeg: bent u ooit in de Schilderswijk geweest? Nee, nooit. Ze zijn er drie uur geweest.'

Vindt u het een probleem dat Den Haag uit zo veel werelden bestaat?

'Zo zijn er ook Schilderswijkers die nog nooit de zee hebben gezien. Voor die mevrouw is er een wereld opengegaan. Het gebeurt zo vaak dat mensen vragen: de Schilderswijk, kan je daar komen? Ik zeg altijd: gá eens naar de Paul Krugerlaan, kijk op de Hoefkade, d'r gebeurt je niets. Wat mij en de Schilderswijkers enorm hoog zit, is dat stempel: Schilderswijk, o jee, poel des verderfs.'

Zodra Van Aartsen terug is van vakantie, houdt de gemeenteraad een spoeddebat, aangekaart door de oppositiepartijen Lijst De Mos, PVV en SP. Van Aartsen haalt fel uit naar 'ideologische pyromanen' die 'internetspelletjes' spelen. Hij verbiedt alle demonstraties in de Schilderswijk. Toch sudderen de verwijten nog door. 'Hij zat lekker aan de rosé met een botergaar visje en dan wil je niets te maken hebben met ADO-jonghus en IS-halfwassen', schrijft een Telegraaf-columnist. Een week later: 'Meneer is niet geraakt door de omvangrijke Jodenhaat in de stad.'

De Telegraaf noemde u een 'zelfvoldane regent', het hoofdredactioneel commentaar van de Volkskrant vond u 'onnozel', Elsevier schreef¿

'Ach, ik heb daar helemaal geen last van in de stad, dus pfff... Ik heb ongelooflijk veel steun gekregen toen ik terug was, overal. Ook de raad steunt me, behalve de PVV.'

Hebben de waarnemende wethouders en pr-adviseurs genoeg gedaan om de geest terug in de fles te krijgen?

'Ik peins er niet over om op maar iemand kritiek te hebben. Ik heb de raad gezegd: er is er maar één verantwoordelijk en dat ben ik. Als u vindt dat ik het fout heb gedaan, dan moet u daarnaar handelen. Het was een emotionele zomer voor Nederland: MH17, Gaza, Islamitische Staat. De wereldpolitiek dondert neer in zo'n stad, terwijl de mensen op vakantie zijn of naar de amusementsprogramma's op NPO 1 en 2 kijken die staatssecretaris Dekker wil afschaffen. De stad is in rep en roer en weet ik wat al niet: dát beeld heeft zich vastgezet.'

Uit Joodse kring kwam de oproep: verbied die demonstraties.

'Dan zet je voor dit soort IS-lieden je eigen democratische regels opzij. Dat doet deze burgemeester niet. Het Wiesenthal Instituut zei: de burgemeester is een slapjanus, hij kijkt weg. Nou sorry, dan weet je dus niet hoe de rechtsstaat in elkaar zit. Ik ga niet over denkwijzen en gedachten. Denken is vrij, zeker in de stad van Spinoza. Daar kwam bij dat het voor de politie niet onbelangrijk was om te observeren wie de aanstichters en de meelopers waren.'

Eind augustus zijn vier vermoedelijke jihadronselaars gearresteerd. U zei: de Schilderswijk snakte naar deze arrestaties.

'Dat onderzoek liep al bijna een jaar. Het moest grondig, zodat het Openbaar Ministerie een sterke zaak had. Ik wil niet verhelen dat ik een paar keer ongeduldig heb gevraagd: hoe lang duurt het nog? Ik moest er tot die aanhoudingen natuurlijk over zwijgen. Dat maakte mijn verdediging lastiger.'

Wat zou u, met de kennis van nu, anders doen?

'Niets. Ik heb er goed over nagedacht en ik zou het weer precies zo doen. Er zat zo'n nare, hetzeachtige campagne achter. Dan kan je maar één ding doen: rechtop blijven staan.'

Beeld Lars van den Brink

De nationale kop-van-jut zijn?

'Ja. Ik vind dat ik dat zélf moet dragen.'

U heeft vast gekookt van woede en met deuren gesmeten.

'Ik ben een zeer emotioneel mens, maar dat is toch niet interessant voor de krant? Daar doe ik dus niet aan. Het is misschien ouderwets en merkwaardig, maar dat gaat toch geen lezer aan?'

Ze zijn er vast nieuwsgierig naar.

'Daar wordt het openbaar bestuur niet beter van. Het steeds maar de populaire jongen proberen uit te hangen, het nabauwen van cafépraat omdat je denkt dat je zo je nek redt: nee, nee, nee, dan moet je maar een andere job nemen. Dat verzwakt in the end het bestuur en het maakt mensen extra onzeker. Als bestuurders zo reageren, dan voeden ze die onzekerheid. Hoe ik het persoonlijk voelde, daar wil ik het privé best over hebben, maar niet en public.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.